Қазақстандағы Ұлттық тауарлар каталогы (НКТ): бұл не, кімге қажет және 2026 жылға қалай дайындалу керек

Бір тауардың әр дүкенде әртүрлі аталатын кезі есіңізде ме? Сатып алушы «сары май 82%» іздеп, «табиғи сиыр майын» немесе «шаруа майын» табатын. Бұл бизнестің есебінде шатасу туғызды, ал мемлекет бағаларды дұрыс қадағалап, инфляциямен күресе алмады.

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап бәрі өзгереді. Қазақстанда Ұлттық тауарлар каталогы (НКТ) іске қосылды — бұл әрбір тауар өзінің бірегей «паспортын» алатын бірыңғай цифрлық база. Егер Сіз саудамен айналыссаңыз — ірі көтерме компаниядан бастап үй жанындағы шағын дүкенге дейін — осы мақаладан білуіңіз қажет нәрсенің бәрін табасыз.

НКТ дегеніміз не — қарапайым тілмен

Қазақстанда сатылатын барлық тауар жиналған алып электрондық анықтамалықты елестетіп көріңіз. Әр тауардың толық сипатталған өз карточкасы бар: атауы, сипаттамалары, өндірілген елі, штрихкоды. Ең бастысы — NTIN (National Trade Item Number) бірегей идентификаторы. Оны адамның ЖСН-імен салыстыруға болады, тек бұл — тауардың «ЖСН-і».

НКТ операторы — ISMET платформасы арқылы жұмыс істейтін «Қазақтелеком» ЖШС. Деректер базасында қазірдің өзінде 15 миллионға жуық тауар позициясы бар және бұл сан үнемі өсіп келеді. Өтінімдерді өңдеуге және тауар карточкаларын модерациялауға жасанды интеллект көмектеседі.

Мемлекетке НКТ не үшін қажет болды

Сауда және интеграция вице-министрі Асет Нусупов НКТ-ны таныстырған кезде қарапайым мысал келтірді. Бұрын Ұлттық статистика бюросы тауар бағаларын қадағалауға тырысқанымен, атаулардағы бей-берекетсіздікке тап болатын. Бір ғана йогурт «құлпынайлы ішетін йогурт 2,5%», «құлпынай йогурты», «құлпынай дәмі бар қышқыл сүт сусыны» деп әртүрлі тіркеле беретін — бұл нақты инфляцияны талдауды қиындатты.

Енді мұны кеңірек ауқымда елестетіңіз. НКТ бірнеше міндетті бірден шешеді:

• Бағалар мен инфляцияны мониторингтеу. Мемлекет, ақыры, нақты тауарлар бағасының қалай өзгеретінін нақты уақыт режимінде қадағалай алады. Жалпы «майдың» емес, «Масло-Дел» ЖШС өндірген «Крестьянское 82,5% 200 г сары майы» сияқты нақты тауардың бағасын.
• Әлеуметтік маңызы бар тауарларды бақылау. Қант, ұн, май бағасының кенет өскені есіңізде ме? Енді әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының шекті бағаларын қадағалау әлдеқайда оңай болады.
• Контрафактімен күрес. Әр тауар өндірушіден сатып алушыға дейін қадағаланады. Көлеңкелі схемалар мен заңсыз партиялар алақандағыдай көрінеді.
• Мемлекеттік сатып алуды оңтайландыру. НКТ мемлекеттік сатып алудағы тауарлардың электрондық каталогын алмастырады. Шенеуніктердің айтуынша, осыған ұқсас жүйе мемлекеттік сатып алу порталында қазірдің өзінде жылына шамамен 200 млрд теңге үнемдеуге мүмкіндік береді.
• Тұтынушылар үшін ашықтық. Болашақта сатып алушы штрихкодты сканерлеп, тауар туралы толық ақпаратты көре алады: қайдан келгенін, неден жасалғанын, қалай сақтау керектігін.

НКТ кімге қатысты: қатысушылардың толық тізімі

Қысқаша жауап: тауар саудасына қатысы бар іс жүзінде барлығына. Толық тізім мынадай:

• Өндірушілер — тауарларын сата бастамас бұрын НКТ-да тіркеуге міндетті
• Импорттаушылар — әкелінетін тауарларды тіркейді немесе сенім білдірілген тұлғалар арқылы жұмыс істейді
• Көтерме компаниялар мен дистрибьюторлар — жүкқұжаттар мен ЭСФ-та NTIN кодтарын пайдаланады
• Бөлшек сауда дүкендері — НКТ кодын бақылау-касса машиналарының (БКМ) чектерінде көрсетеді
• Маркетплейстер мен онлайн-сатушылар — алаңдар тауар карточкаларында NTIN болуын талап етеді
• Мемлекеттік сатып алуға қатысушылар — НКТ техникалық ерекшеліктерді жасау үшін міндетті анықтамалыққа айналады

Маңызды: қызметтер, қоғамдық тамақтану және өзі дайындаған дайын тағамдар НКТ-ға қатысты емес. Егер Сіз кафе иесі болсаңыз және сатып алынған өнімдерден бешбармақ дайындасаңыз — тағамды тіркеудің қажеті жоқ. Бірақ ингредиенттердің өзін (етті, ұнды, көкөністерді) Сіз NTIN кодтарымен сатып аласыз.

НКТ-ны баптауға көмек алғыңыз келе ме?

Енгізу кезеңдері: бұл қалай жүрді

Мемлекет бизнесті бірден тереңге итермеді. Енгізу кезең-кезеңімен жүрді:

1-кезең (2025 жылғы 1 қаңтардан бастап)

Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының 19 санаты бойынша НКТ номенклатурасы. Бұлар — нан, сүт, ет, жұмыртқа, өсімдік майы мен сары май, жарма, қант, тұз, ұн және бірінші қажеттіліктегі басқа да өнімдер.

2-кезең (2026 жылғы 1 қаңтардан бастап)

Ұлттық статистика бюросы тұтыну бағаларының индексін есептеу үшін тұрақты талдайтын 365 тауар санатына дейін кеңейту. Бұл енді тек азық-түлік емес, сонымен қатар тұрмыстық химия, киім, электроника және басқа да көптеген тауар. Осы күннен бастап NTIN коды барлық тауарды сату кезінде міндетті болады.

3-кезең (2027 жылғы 1 қаңтардан бастап)

Толық қамту — НКТ қалған барлық тауарға ешбір ерекшеліксіз таралады.

NTIN, GTIN, XTIN — бұлардың бәрі нені білдіреді

Сізге міндетті түрде кездесетін терминдерді түсініп алайық:

GTIN (Global Trade Item Number) — бүкіл әлемде тауарларға берілетін халықаралық штрихкод. Егер Сіздің тауарыңызда GTIN бұрыннан бар болса (мысалы, халықаралық штрихкоды бар импорттық тауар), НКТ-да ол сол күйінде пайдаланылады.

NTIN (National Trade Item Number) — НКТ-да тауарларға берілетін ұлттық идентификатор. Бұл — Қазақстанның ішкі нарығы үшін негізгі код. Егер тауардың халықаралық GTIN-і болмаса, оған дәл осы NTIN беріледі.

XTIN (уақытша код) — өтпелі кезеңге арналған өзіндік «көпір». Егер тауар НКТ-да әлі жоқ болса, жүйе оған уақытша код беріп, жұмысты жалғастыруға мүмкіндік береді. Тауар тіркелгеннен кейін уақытша код тұрақты NTIN-ге ауыстырылады.

Вице-министр Асет Нусупов мұның мәнін былай түсіндірді: «XTIN — нарықтың НКТ-ға бейімделуіне көмектесетін өзіндік көпір. Ол бизнесті күйзеліске ұшыратпай жұмысты бастауға мүмкіндік береді».

НКТ-да қалай тіркелуге болады: қадамдық нұсқаулық

Тіркелу тегін және бірнеше минут қана алады. Не істеу керек:

1-қадам. Сауда субъектісін тіркеу

1. Ресми nationalcatalog.kz сайтына өтіңіз
2. «Жүйеге кіру» → «Тіркелу» батырмасын басыңыз
3. Деректерді толтырыңыз: ЖСН/БСН, ұйымның атауы, байланыс деректері, субъект түрі (заңды тұлға, ЖК немесе жеке тұлға)
4. Тіркелуді ЭЦҚ арқылы растаңыз
5. Электрондық поштаңызға растау коды келеді — оны енгізіп, жеке кабинетке қол жеткізіңіз

2-қадам. Тауарды каталогтан тексеру

Тауарды тіркемес бұрын тексеріп алыңыз — мүмкін, ол базада бұрыннан бар шығар. Іздеу жолына тауардың атауын, GTIN немесе NTIN кодын енгізіңіз. Тауар табылса, қосымша ештеңе істеудің қажеті жоқ — бар кодты пайдалана беріңіз.

3-қадам. Тауарды тіркеу (үш тәсіл)

1-тәсіл: Веб-өтінім (тауар саны аз болса)

Егер Сізде 20-30-ға дейін тауар позициясы болса, бұл тәсіл қолайлы. Жеке кабинетте тауар карточкасын қолмен толтырасыз: ОКТРУ кодын (тауар түрін), орыс және қазақ тілдеріндегі толық атауын, шығарылған елін, сипаттамаларын көрсетесіз. Толтырылған өтінім модерацияға жіберіледі.

2-тәсіл: Excel арқылы жаппай жүктеу (орташа ассортимент үшін)

Тауарыңыз жүздеген болса, жеке кабинеттен Excel үлгісін жүктеп алып, барлық позицияны толтырып, файлды бір операциямен жүктеген ыңғайлы. Шектеу: 1000 жолға дейін, файл көлемі 5 МБ-қа дейін.

3-тәсіл: API-интеграция (ірі бизнес үшін)

Сауда желілеріне, маркетплейстерге және мыңдаған тауары бар компанияларға арналған. Жеке кабинетте API кілтін жасап, өз есеп жүйеңізден автоматты түрде жүктеп шығаруды баптайсыз. Құжаттама nct.kz/rest/docs мекенжайында қолжетімді.

Практикалық мысал: шынайы өмірде бұл қалай жұмыс істейді

Айталық, Сіз Алматы облысында қышқыл сүт өнімдерін өндіресіз. Сіздің жолыңыз мынадай болады:

1. Компанияны nationalcatalog.kz сайтында тіркейсіз — директордың ЭЦҚ-сы арқылы
2. Тауар карточкасын жасайсыз — «Кефир, майлылығы 2,5%, 1 литр». Қышқыл сүт өнімдеріне арналған ОКТРУ кодын, толық атауын, майлылығын, көлемін, жарамдылық мерзімін, сақтау шарттарын көрсетесіз
3. Өтінім модерацияға жіберіледі — ол 3 жұмыс күні ішінде тексеріледі
4. Мақұлданғаннан кейін тауар NTIN алады — мысалы, 1234567890123
5. Бұл кодты қаптамаға саласыз (штрихкод түрінде), дистрибьюторларға тиеп жөнелткенде ЭСФ-та көрсетесіз, ал олар дүкендерге сатқанда оны өз құжаттарында көрсетеді
6. Сатып алушы дүкенге келгенде, NTIN коды БКМ чегіне автоматты түрде түседі

Мемлекет бүкіл тізбекті көреді: қанша өнім өндірілгенін, кімге көтерме сатылғанын, қай дүкендерде қандай бағамен бөлшек саудада сатылғанын. Бәрі ашық.

Құжат айналымында не өзгереді

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап НКТ-дағы тауар коды бірнеше құжатта міндетті деректемеге айналады:

Электрондық шот-фактуралар (ЭСФ)

«Тауар коды (GTIN)» бағанында енді не халықаралық GTIN, не НКТ-дағы ұлттық NTIN көрсетіледі. Код болмаса, ЭСФ-ты рәсімдеу мүмкін емес.

Тауарларға арналған ілеспе жүкқұжаттар (СНТ)

ЭСФ-тағы сияқты, тауар коды міндетті өріске айналады.

Бақылау-касса машиналарының (БКМ) чектері

2025 жылғы 24 қазандағы № 626 бұйрыққа сәйкес, енді чекте НКТ-ға сәйкес тауар атауы мен тауардың сәйкестендіру коды болуы тиіс. Барлық БКМ NTIN кодтарын беруді қолдайтын 2.0.3 хаттамасына көшіріледі. Техникалық жұмысты фискалдық деректер операторы атқарады, бірақ бизнес өз кассасының жаңартылғанына көз жеткізуі қажет.

Айыппұлдар мен салдарлар: неден сақтану керек, неден қорықпауға болады

Жақсы жаңалық: қазіргі уақытта НКТ-да тіркелмегені үшін тікелей айыппұлдар заңнамада көзделмеген. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте мұндай нормалар әзірге жоқ.

Қаржы вице-министрі Ержан Биржанов Орталық коммуникациялар қызметіндегі брифингте былай деп растады: «Егер тауар каталогта болмаса, Сіз чекті де шығара аласыз, электрондық шот-фактураны да жаза аласыз. Бұл бөлікте ешқандай шектеу, бұғаттау жоқ. Бірақ тауарға уақытша XTIN беріледі, оны кейін сәйкестендіру керек».

Алайда елеулі экономикалық тәуекелдер бар:

• Операциялардың техникалық бұғатталуы. NTIN болмаса, жүйеде ЭСФ пен СНТ рәсімдеу мүмкін емес. Яғни тауарды заңды түрде сату мүмкін болмайды.
• Өткізу арналарына жол жабылады. Сауда желілері мен маркетплейстер NTIN жоқ тауар карточкаларын бұғаттайтынын жариялап қойды. Коды жоқ тауар өткізуге қабылданбайды.
• Келісімшарттар мен серіктестерден айырылу. Ірі дистрибьюторлар мен желілер өз бизнесін тәуекелге ұшыратпау үшін тіркелген жеткізушілермен жұмыс істеуді жөн көреді.
• Мемлекеттік сатып алудағы қиындықтар. Тіркелмеген тауарлармен тендерлерге қатысу мүмкін болмай қалады.

Бизнес не алады: НКТ-ның нақты артықшылықтары

НКТ — тек міндет емес, сонымен қатар мүмкіндік. Оның нақты пайдасы мынадай:

Ондаған анықтамалықтың орнына — біреу

Бұрын компаниялар көптеген әртүрлі анықтамалықпен жұмыс істеді: өзінің ішкі анықтамалығымен, 1С анықтамалығымен, жеткізушілер каталогтарымен, сауда желілерінің анықтамалықтарымен. Енді ақпараттың бірыңғай сенімді көзі бар. Кезінде ЖСН әлеуметтік жеке код (ӘЖК) пен салық төлеушінің тіркеу нөмірін (СТН) алмастырғаны сияқты, НКТ да тауарлармен жұмысты біріздендіреді.

Автоматтандыру және қателерді азайту

Вице-министр Асет Нусуповтың айтуынша, НКТ деректерді қолмен енгізуді барынша қысқартуға мүмкіндік береді. Кассалар NTIN мен тауар атауын автоматты түрде тарта алады, бұл чек шығару кезіндегі адами қателерді болдырмайды.

Тегін әрі мерзімсіз

Қаржы вице-министрі Асет Турысов НКТ-да тауарларды тіркеу толығымен тегін екенін, ал берілген NTIN коды мерзімсіз әрекет ететінін және ұзартуды қажет етпейтінін айтты. Мемлекет НКТ-ға ақысыз толық техникалық қолжетімділікке кепілдік береді.

Есеп жүйелерімен интеграция

НКТ қазірдің өзінде танымал жүйелермен — 1С-пен және түрлі тауар есебі бағдарламаларымен интеграцияланған. Демек, заманауи бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдаланатындар үшін жаңа талаптарға көшу іс жүзінде байқалмауы мүмкін.

Бәсекелестік артықшылық

Алдын ала дайындалған компаниялар артықшылыққа ие болады: олар тезірек интеграцияланады, тәуекелдері азаяды, ірі желілермен және маркетплейстермен серіктес болу мүмкіндігі артады.

Кәсіпкерлердің жиі қоятын сұрақтары

Сұрақ: Мен қызмет көрсетемін, маған НКТ-да тіркелу керек пе?

Жауап: Жоқ, НКТ тек тауарларға қатысты. Қызметтер, жұмыстар, қоғамдық тамақтанудағы дайын тағамдар тіркелуге жатпайды.

Сұрақ: Тауар сату үшін емес, компанияның өз қажеттілігі үшін импортталды. Оны тіркеу керек пе?

Жауап: Қолданыстағы заңнама бойынша, егер тауар Қазақстан ішінде сатылмаса және айналымға түспесе, тіркеу талап етілмейді. Бірақ заңнамадағы өзгерістерді қадағалап отырыңыз.

Сұрақ: Тауарды кім тіркеуі керек — өндіруші ме, әлде сатушы ма?

Жауап: Ең алдымен — өндіруші немесе импорттаушы. Бірақ 2026 жылғы 1 қаңтарда Сізде әлі тіркелмеген тауар сатылымда болса, өндіруші болмасаңыз да, оны өзіңіз тіркей аласыз.

Сұрақ: Тауардың құрамы немесе қаптамасы өзгерді. Жаңа NTIN керек пе?

Жауап: Иә, сипаттамалар елеулі өзгерсе, жаңа тауар карточкасы және жаңа NTIN коды қажет.

Сұрақ: НКТ-да жоқ тауарды дәл қазір сату керек болса, не істеу керек?

Жауап: Жүйе уақытша XTIN кодын береді. Сіз чек шығарып, құжаттарды рәсімдей аласыз. Одан кейін тауарды тіркеп, тұрақты NTIN алу қажет.

Сұрақ: НКТ енгізілгендіктен бағалар өсе ме?

Жауап: Шенеуніктердің сендіруінше — жоқ. Тіркелу тегін, бизнеске қосымша жүктеме түсірмейді. Жүйе бағаларды көтеру үшін емес, керісінше, оларды бақылау үшін құрылған.

Тіркелу кезіндегі типтік қателер және оларды қалай болдырмауға болады

Модерация өтінімдерді типтік себептермен қабылдамайды. Ең жиі кездесетін қателер:

1. ОКТРУ коды қате көрсетілген. Тауар санаты жіктеуішке дәл сәйкес келуі керек. Өз санатыңызды таппасаңыз, e-catalog.gov.kz арқылы оны қосуға өтінім жіберіңіз.
2. GTIN дұрыс емес. Егер тауардың халықаралық штрихкоды бұрыннан бар болса, оны дұрыс көрсетіңіз. Бір цифрдағы қате — тіркеуден бас тартуға себеп.
3. Тауар сипаттамаға сәйкес келмейді. Егер «сүт 3,2%» деп көрсетіп, ал шын мәнінде ол «кефир 2,5%» болса, ЭСФ бұғатталады.
4. Шетелдік жеткізушілер үшін сенімхат жоқ. Импорттық тауарды шетелдік компанияның атынан тіркесеңіз, сенімхат қажет.
5. 1С-тің ескі анықтамалықтары пайдаланылады. Есеп жүйеңіздің жаңартылғанына және НКТ интеграциясының өзекті нұсқасымен жұмыс істейтініне көз жеткізіңіз.
6. Каталогтағы карточка дұрыс таңдалмаған. Тауар НКТ-да бұрыннан бар болса, қайталама карточка жасамаңыз — бар карточкаға байланыстырыңыз.

Чек-парақ: НКТ-ға 10 қадамда дайындалу

1. Ассортиментті түгендеңіз — сататын тауарларыңыздың толық тізімін жасаңыз
2. Қай тауарлардың НКТ-да бұрыннан бар екенін тексеріңіз (nationalcatalog.kz)
3. Компанияны НКТ жеке кабинетінде тіркеңіз
4. Тауарларды тіркеуге қажетті деректерді дайындаңыз: ОКТРУ, атаулар, сипаттамалар, шығарылған елдер
5. Жетіспейтін тауарларды тіркеңіз (веб-өтінім, Excel немесе API арқылы)
6. Жеткізушілермен байланысыңыз — олардың тауарларында NTIN бар-жоғын нақтылаңыз
7. Есеп жүйеңіз бен БКМ-нің жаңартылғанын тексеріңіз
8. Қызметкерлерді NTIN кодтарымен жұмыс істеуге үйретіңіз
9. Жаңа деректемелері бар ЭСФ пен чектерді рәсімдеуді сынап көріңіз
10. Болашақта жаңа тауарларды тіркеу процесін реттеп қойыңыз

Әрі қарай не болады: НКТ-ның даму перспективалары

Сауда және интеграция министрлігі НКТ-ны тауарларды таңбалау және қадағалау жүйесімен, сондай-ақ Тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің бірыңғай каталогымен біріктіруді жоспарлап отыр. Вице-министр Асет Нусуповтың айтуынша, осы үш жүйенің интеграциясы сатып алушыға тауар сатып алған кезде оның бүкіл жолын қадағалап, негізгі параметрлерін: қауіпсіздігін, сапасын, түпнұсқалығын тексеруге мүмкіндік береді.

Мұндай байланыс өндіріс, импорт, айналым және есеп туралы мәліметтерді үйлестіруге, сондай-ақ мемлекеттік бақылаудың сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Болашақта НКТ тұтынушыларға арналған сервистің негізіне айналуы мүмкін: дүкенде штрихкодты сканерлейсіз де, тауар туралы толық ақпаратты, оның өндірушіден бастап жүріп өткен жолын, баламаларын және пікірлерді көресіз. Технологиялар мұны мүмкін етеді.

Қорытынды: ертеңге қалдырмаңыз

Ұлттық тауарлар каталогы — жай ғана бюрократиялық талап емес, цифрлық экономикаға қарай жасалған қадам. Иә, көшу күш-жігерді талап етеді: жүйені түсіну, тауарларды тіркеу, процестерді жаңарту керек. Бірақ бұл — болашақта тұрақты жұмыспен өтелетін бір реттік уақыт шығыны.

Қазірден бастап дайындала бастаған компаниялар алға шығады: күйзеліс азаяды, қателерді түзетуге уақыт көбейеді, соңғы сәтте әуреге түсетіндердің алдында бәсекелестік артықшылық пайда болады.

Қарапайымнан бастаңыз: nationalcatalog.kz сайтына кіріп, тіркеліңіз, ассортиментіңізді тексеріңіз. Бірінші қадам — ең маңыздысы.

Пайдалы сілтемелер

• НКТ ресми сайты: nationalcatalog.kz
• API құжаттамасы: nct.kz/rest/docs
• ISMET платформасы (НКТ операторы): ismet.kz
• ОКТРУ тауар жіктеуіші: e-catalog.gov.kz
• Сынамалы жүктеулерге арналған тестілік орта: stg.nct.kz