1С:ERP-дегі өзіндік құн есептеу сәтінде ешқашан дерлік «бұзылмайды». Ол ертерек бұзылады — баптарды баптауда, бөлу ережелерінде, өткен күнмен өткізілген құжаттарда. Ай соңында қаржы директоры өтімді бұйым бойынша теріс маржаны көргенде, есептен емес, шығындардың шығаруға қалай түскенінен іздеу керек. Төменде — бұл қалай құрылған және жиі қай жерде қателеседі.
Есептеудің екі түрі
ERP өзіндік құнды жедел есеп деректері бойынша екі тәсілмен есептейді.
Алдын ала есептеу — толық жабусыз, орташа өлшенген бағалау бойынша. Ол ай ішінде болжамды жалпы пайданы көру үшін керек. Оны регламенттік тапсырмаға қоюға болады, мысалы, әр түн сайын.
Нақты есептеу — ай қорытындысы бойынша, номенклатуралық шығындар қозғалысы партияларының құнын толық есептей отырып. Қаржылық нәтижені дәл осы қалыптастырады.
Есептен шығару тәсілі есеп саясатында беріледі: ай бойынша орташа немесе ФИФО. ФИФО тек партиялық есеппен жұмыс істейді. Тәсілді жыл ортасында өзгертуді ұсынбаймыз — кезеңдерді салыстыру мағынасыз болады, ал салықтық салдарларын бухгалтериямен бөлек келісу керек.
Шығын баптары және калькуляция баптары
Бұл екі әртүрлі анықтамалық, оларды үнемі шатастырады.
| Анықтамалық | Қандай сұраққа жауап береді | Мысал |
|---|---|---|
| Шығыс бабы | Шығыс экономикалық мәні бойынша қайда жатады | «Цехтың электр энергиясы» — өндірістің өзіндік құнына, бөлінетін |
| Калькуляция бабы | Шығару калькуляциясының қай жолында шығын көрінеді | «Жалпы өндірістік шығыстар», «Материалдар», «Еңбекақы» |
Әр шығыс бабының бөлу нұсқасы бар: өндірістің өзіндік құнына (тікелей немесе бөлінетін), сатудың өзіндік құнына, қаржылық нәтижеге және басқалар. Шығыстың өнім құнында болатыны немесе бірден кезең шығыстарына кететіні осы таңдауға байланысты.
Бастапқыдағы жиі қате — «қаржылық нәтижеге» нұсқасымен бір «Басқа шығыстар» бабын енгізіп, оған цех жалдауын қоса бәрін жатқызу. Өзіндік құн төмендетіліп шығады, маржа — әдемі, ал жарты жылдан кейін өнім шығынмен сатылатыны анықталады.
Шығындар шығаруға қалай түседі
Тікелей шығындар
Өндіріске есептен шығарылған материалдар мен жартылай фабрикаттар бөлімшеде аяқталмаған өндіріс ретінде есепке алынады. Өндіріс партиясы бойынша аналитикасы бар тікелей шығыстар бірден нақты партияға жатқызылады. Аналитика өндіріске тапсырыс немесе өнім тобы болса, шығыс база бойынша бөлінеді.
Бөлінетін шығындар
Олар үшін «Распределение расходов» құжаты және бөлу ережесі бар. Ережеде бөлімшелер, бөлу базасы және шығыс түсетін партиялар беріледі. Ереже баптар бойынша да бөле алады.
Іс жүзінде база шығыспен шынымен байланысты нәрседен таңдалады. Цехтың электр энергиясы — егер машина-сағаттар есепке алынса, солар бойынша. Шебердің жалақысы — негізгі жұмысшылардың еңбек шығындары бойынша. Бәрін «материалдарға пропорционал» бөлу ең оңай, бірақ шикізаты қымбат және өңдеуі қарапайым бұйымдар үшін бұл өзіндік құнды асырып, ал еңбекті көп қажет ететіндер үшін төмендетіп береді.
Жалпы шаруашылық шығыстар
Басқару шығыстары қызмет бағыттарына бөлінеді — түсім, сатудың өзіндік құны, жалпы пайда немесе тікелей өндірістік шығындар бойынша. Олар әдетте жеке бұйымның өзіндік құнына кірмейді, бірақ бағыттар бойынша басқарушылық маржа үшін оларсыз болмайды.
Аяқталмаған өндіріс
Шығару ресімделгенге дейін барлық номенклатуралық шығындар бөлімшенің аяқталмаған өндірісінде тұрады. Бөлінетін шығыстарды АӨ-де қалған партияларға да жатқызуға немесе басқа баптарға қайта бөлуге болады.
Ауытқулары бар нормативтік шығыстар өндірістік құжаттармен тіркеліп, өзіндік құнға автоматты түрде түседі. Есептік қалдықтардың нақтыдан айырмашылықтары түгендеу арқылы анықталып, кезең соңына бөлінеді. Осыдан практикалық ереже: АӨ түгендеуін айды жапқаннан кейін емес, оған дейін жүргізіңіз.
Айды жабу
Нақты есептеу «Закрытие месяца» жұмыс орнында орындалады. Онда кезеңнің барлық операциялары ретімен жиналған, жабу аясында автоматты түрде орындалады:
- шығыстарды тауарлардың өзіндік құнына бөлу;
- шығыстарды сатудың өзіндік құнына бөлу;
- шығындардың пайда болу объектілері бойынша бөлу;
- өзіндік құнның өзін есептеу.
Әр операция мәртебесін көрсетеді. Қадам қатемен аяқталса, себебін анықтағанша келесілерін іске қоспаған жөн.
Жабу алдындағы тексеру тізімі
Біз оны сүйемелдеудегі клиенттермен әр ай сайын өткіземіз:
- Барлық шығарулар мен кезеңдер ресімделген, материалдары берілген, бірақ шығарусыз «ілініп» тұрған тапсырыстар жоқ.
- Қоймалар бойынша және АӨ-де теріс қалдықтар жоқ.
- Барлық шығыстардың бөлу нұсқасы түсінікті бабы бар.
- Бөлу ережелері бөлінетін шығыстары бар барлық бөлімшелерді қамтиды.
- Соңғы жабудан кейін ешкім өткен кезеңнің құжаттарын қайта өткізбеген.
Бесінші тармақ — ең қулығы. Өткен күнмен түзетілген бір кіріс құжаты кейінгі барлық айларды қайта есептеуді тартады. Бұл жиі болса, кезеңдерді өзгертуге тыйым салу күнімен жапқан жөн.
Өзіндік құн «оғаш» болса, қайдан іздеу керек
Есептегі сан сенімсіз көрінгенде, біз бір бағытпен жүреміз.
Алдымен — қалдықтар. Есептен шығару күніне материалдың теріс қалдығы құнды бұрмалайтыны дерлік сөзсіз: бағдарлама есеп бойынша әлі жоқ нәрсені есептен шығарып, оны кездейсоқ бағамен бағалайды. Айдың әр күнінің соңындағы қалдықтар есебі мұндай жерлерді тез көрсетеді.
Содан кейін — шығыс баптары. Баптар бойынша ведомосты ашып, не қаржылық нәтижеге, не өндіріске кеткенін қараңыз. Цех жалдауы немесе шеберлердің жалақысы «қаржылық нәтижеде» болса, өзіндік құн төмендетілген.
Әрі қарай — бөлу ережелері. Бөлінетін шығыстары бар әр бөлімшенің ережесі бар екенін және бөлу базасы нөл емес екенін тексеріңіз. Айда бөлімшеде шығару болмаса, ал шығыстар болса, олар бір жерге түсуі керек — ереже мұны қарастыруы тиіс.
Тек содан кейін — есептеудің өзі. Алгоритмнің өз қателері сирек кездеседі. Біздің тәжірибемізде бағдарлама емес, деректер кінәлі болады.
Бөлек тақырып — қайтарылатын қалдықтар. Оларды спецификацияда көрсетпесе, шикізаттың бүкіл құны негізгі өнімге түседі. Асырылған бағамен көрсетсе, негізгі өнімнің өзіндік құны нақтыдан төмен болып шығады.
Өзіндік құн мен жоспарлау қалай байланысты
Өзіндік құн өндірістік кестемен бірдей кезеңдер мен спецификациялардан есептеледі. Сондықтан дәл емес нормалар жоспарға да, құнға да әсер етеді. Кезеңдер мен ресурстық спецификациялар қалай құрылғанын «1С:ERP-де өндірісті жоспарлау» мақаласында көрсеттік. Басқарушылық өзіндік құн регламенттелгеннен өзгеше болуы керек болса, бұл бөлек әңгіменің тақырыбы — «1С:ERP-дегі ҚЕХС және басқарушылық есеп».
УПП-дан көшетін компаниялар ERP-дегі есептеудің қаншалықты ашық, бірақ құжаттар ретіне қаншалықты қатаң екеніне әдетте таң қалады. Мұндай көшудің жасырын тастары туралы — «УПП-дан 1С:ERP-ге көшу» мақаласында. ERP әзірге артық көрінсе, өзіндік құныңызға КА мүмкіндіктері жететінін тексеріңіз: «Кешенді автоматтандыру жетпей қалғанда».
Шығындар есебін баптауды 1С:ERP енгізу аясында немесе жұмыс істеп тұрған базада бөлек жоба ретінде жасаймыз. Жұмыстар — сағатына 22 000 ₸-ден бастап.
Жиі қойылатын сұрақтар
Өзіндік құн неге айдан айға көрінетін себепсіз өзгереді?
Көбіне бөлінетін шығыстарға байланысты: бөлу базасы шығару көлемімен бірге өзгереді. Тағы бір себеп — өткен күнмен өзгертілген өткен кезеңдердің құжаттары.
Өзіндік құнды ай соңына дейін көруге бола ма?
Иә, ол үшін орташа өлшенген бағалау бойынша алдын ала есептеу бар. Ол болжамды, түпкілікті сан айды жабу кезіндегі нақты есептеуден кейін шығады.
Не таңдау керек: орташа ма, әлде ФИФО ма?
ФИФО партиялық есепті талап етеді және құжаттар ретіне қатаңырақ. Өндірістердің көбіне ай бойынша орташа жеткілікті. Таңдауды бастапқыда бір рет жасап, ұйымның есеп саясатымен келіскен дұрыс.
ERP-де айды жабу қанша уақытқа созылады?
Есептеудің өзі — база көлемі мен серверге қарай минуттардан сағаттарға дейін. Негізгі уақыт дайындыққа кетеді: шығаруларды, қалдықтар мен баптарды тексеру. Реттелген тексеру тізімімен бұл әдетте бір-екі жұмыс күні.
Өзіндік құнды әр тапсырыс бойынша есептеуге бола ма?
Иә, егер тікелей шығыстар өндіріске тапсырыс немесе өндіріс партиясы бойынша аналитикамен жүргізілсе. Сонда шығындар тапсырысқа тікелей жатқызылады, ал бөлінетін шығыстар оған бөлу ережесі бойынша түседі. Тапсырыс бойынша өндіріс үшін бұл әдеттегі сызба, бірақ ол тәртіпті талап етеді: материалдарды әр есептен шығару тапсырысқа сілтеме жасауы керек.
