Сот орындаушысының қаулысы бухгалтерияға келді — осы күннен бастап ұстаудағы қате тек қызметкердің емес, жұмыс берушінің де проблемасына айналады. Аз ұстадыңыз — өндіріп алушы мен орындаушыдан талап. Көп ұстадыңыз — қызметкердің шағымы. Төменде — заң не дейді, мұны ЗУП 3.1-ге қалай енгізу керек және есепшілер жиі қай жерде қателеседі.
Есептеу сүйенетін нормалар
Еңбек кодексі, 115-бап. Жалақыдан ұстаулар сот шешімі бойынша және заңдарда көзделген жағдайларда жүргізіледі. Бірнеше атқару парағы бойынша ұстағанда ай сайынғы ұстау мөлшері қызметкерге тиесілі жалақының 50 %-ынан аспауы керек.
«Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» № 261-IV Заң, 94–95-баптар.
- Ұстау мөлшері борышкерге алуға тиесілі жалақы сомасынан есептеледі (94-бап) — яғни есептелген сомадан емес, салықтар мен міндетті жарналардан кейін.
- Бір немесе бірнеше құжат бойынша өндіріп алғанда борышкерде жалақының немесе өзге табыстың кемінде 50 %-ы сақталады (95-баптың 1-т.).
- Сақталатын сома республикалық бюджет туралы заңмен белгіленген ең төмен күнкөріс деңгейінен кем болмауы керек — алименттерді және денсаулыққа немесе асыраушының қайтыс болуына байланысты зиянды өтеуді өндіріп алуды қоспағанда.
- Жұмысынан айырылу, еңбек ету қабілетінен айырылу жағдайындағы әлеуметтік төлемдерден және мүгедектігі бар адамдарға жәрдемақылардан — 25 %-дан аспайды (95-баптың 1-1-т.).
Кезектілік (110–112-баптар). Егер ақша барлық құжатқа жетпесе, сома кезектер бойынша бөлінеді: алдымен алименттер, денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу және қызметкерлердің талаптары; содан кейін қалған кезектер ретімен. Бір кезек ішінде — пропорционалды.
Алимент мөлшері. Келісім болмаса, сот бір балаға табыстың төрттен бірін, екі балаға — үштен бірін, үш және одан көп балаға — жартысын өндіріп алады (Неке және отбасы туралы кодекс, 139-бап). Сот үлесті өзгерте немесе тұрақты сома тағайындай алады — сондықтан ЗУП-қа әрқашан «стандартты» үлесті емес, құжатта жазылғанды енгіземіз.
ЗУП 3.1-ге қалай енгізу керек
Исполнительный лист құжаты — Зарплата бөлімінде. Онда мыналар көрсетіледі:
- Қызметкер және әрекет ету күндері.
- Алушы — ақша аударылатын контрагент немесе жеке тұлға.
- Есептеу тәсілі: пайыз, тіркелген сома немесе борыш сомасы өтелгенге дейін пайыз.
- Ұстау өтелгенге дейін жүрсе, борыш сомасы.
- Ұстау түрі — әдетте «Удержание по исполнительному документу» немесе алименттер үшін бөлек түр.
Ұстау базасы
Негізгі баптау — ұстау қандай есептеулерден есептеледі. Ұстау түрінде база беріледі: жалақы, сыйлықақылар, демалыс ақысы, ауру парақтары. Содан кейін базадан ЖТС пен қызметкердің міндетті жарналары шегеріледі — 94-бап бойынша алуға тиесілі сомадан ұстаймыз.
Нені тексеру керек:
- Базаға сыйлықақылар мен демалыс ақысы кірген бе. Кірмесе — толық ұсталмайды, өндіріп алушы мұны көреді.
- Өндіріп алу қолданылмайтын төлемдер алынып тасталған ба: заңның 98-бабы оларды тізіп береді, соның ішінде біржолғы материалдық көмек, жерлеуге жәрдемақы, денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу. Егер мұндай төлем сізде ЗУП арқылы бөлек есептеу түрімен өтсе, ол базаға кірмеуі керек.
- Аванстан ұстала ма. Егер аралық төлем бойынша ұстау жасалмаса, ал ай қорытындысы бойынша төленетін қалдық аз болса, ЗУП толық соманы ұстай алмайды. Әдетте ұстауды түпкілікті есептен жасайды, ал авансты болашақ ұстауды ескере отырып есептейді.
Бір қызметкерде бірнеше құжат
ЗУП ұстаулардың жалпы сомасын шектейді және жетпеген жағдайда оны құжаттар арасында бөледі. Екі нәрсені тексеріңіз:
- 50 % шектеуі бапталған және жұмыс істейді (есептеу құжатында ұстаудың қысқартылғаны көрінеді).
- Құжаттар арасында алименттер болса, ал қалғандары банктерге борыштар немесе салықтар болса, кезектілік алименттерге басымдық беруі керек. Егер сіздің релизіңіздегі ЗУП пропорционалды бөлсе, ал заң бойынша алименттер бірінші болса — бұл қолмен түзетуге немесе баптауға себеп, және оны алдын ала білу керек.
Ең төмен күнкөріс деңгейі
Ең төмен күнкөріс деңгейін сақтау ережесі алименттерге қолданылмайды, ал 95-баптың өзі соңғы жылдары бірнеше рет өзгерді. Сіздің ЗУП релизіңіз оны ескеретінін тексеріңіз: жалақы төмен және банк алдында борыш болса, ұстау 50 %-дан аз болуы мүмкін. Релиз ескі болса, қолмен есептеңіз — және жаңартыңыз. Баптауларды жоғалтпай бағдарламаны қалай жаңарту керегін «Пысықтаулары бар 1С-ты жаңарту» мақаласында жаздық.
Өндіріп алушыға аудару
Ұсталған сома алушыға төлем тапсырмасымен кетеді. ЗУП + Бухгалтерия типтік байланысында:
- ЗУП ұстауды және ол бойынша өткізбені қалыптастырады (алушымен есеп айырысулар кредиті);
- Бухгалтерияға алмасу арқылы жалақыны көрсету келеді, онда ұстау өндіріп алушы-контрагентке жабылған;
- аударуға төлем тапсырмасын бухгалтер Бухгалтерияда жасайды.
Ұстаулар дұрыс контрагенттерге келуі үшін алмасуды қалай баптау керегі — «ЗУП пен Бухгалтерия алмасуы» мақаласында. 24.06.2026 № 325-VIII Заңымен заң 102-1-баппен толықтырылды: алименттерді аудару үшін өндіріп алушы сот орындаушысына алименттерді есепке алуға арналған шоттың деректемелерін береді. Демек, ЗУП пен Бухгалтериядағы алушы деректемелерін ескі төлем тапсырмаларынан емес, орындаушының құжаттарынан алу керек.
Жиі қателер
Есептелген жалақыдан пайыз. Ең жиісі. Алуға тиесілі соманың 25 %-ы орнына айлықақының 25 %-ы — ай сайын артық ұстау.
Құжат аяқталды, ал ұстау жүріп жатыр. Борыш өтелді, орындаушы күшін жою туралы қаулы жіберді, ал ЗУП-та аяқталу күні қойылмаған. Ұстаулар есебін тоқсанына бір рет тексеріңіз.
Қызметкер жұмыстан шықты, орындаушы білмейді. Заңның 100-бабы бойынша жұмыс беруші сот орындаушысына борышкердің жұмыстан шыққаны және, белгілі болса, жаңа жұмыс орны туралы хабарлауға міндетті. Мұны жұмыстан шығару чек-парағына қосыңыз.
Бірнеше парақ кезінде ұстау бүкіл жалақыны «жеп қойды». Шектеу бапталмаған немесе ұстау түрі онсыз қолмен ашылған.
Кадрлық оқиғалар мен ұстауларды ай жабу кезінде бір есеппен тексеру ыңғайлы — жалақыны тексеру чек-парағын қараңыз. Егер сіз әлі көп нәрсе қолмен жасалатын ескі ЗУП-та болсаңыз — неліктен ЗУП 3.1-ге көшу керегін қараңыз.
Мысал: бір қызметкерде екі құжат
Қызметкер ЖТС пен жарналардан кейін 300 000 ₸ алады. Оған екі құжат келді: бір балаға алимент (табыстың төрттен бірі) және пайызы көрсетілмеген банк алдындағы борышты өндіріп алу.
- Алимент: 300 000 × 1/4 = 75 000 ₸ — бірінші кезек.
- Борышкерде кемінде 50 %, яғни 150 000 ₸ қалуы керек. Демек, барлығы 150 000 ₸ ұстауға болады.
- Банк борышына 150 000 − 75 000 = 75 000 ₸ қалады. Банк борышы аз болса — борыштың қалдығы ұсталады.
Жалақы төмен болса, банк борышы үшін борышкерде ең төмен күнкөріс деңгейінен кем емес сома қалатыны қосымша тексеріледі; алименттерге бұл ереже қолданылмайды.
ЗУП-та мұндай есептеу қызметкер жолы бойынша есептеу құжатында көрінеді: қандай ұстаулар есептелді және қайсысы шектеумен қысқартылды. Бұл мысалды сынақ ретінде сақтаңыз — бағдарламаның әр жаңартуынан кейін ол бұрынғыдай есептелетініне көз жеткізу пайдалы.
Жаңа құжатты алған кездегі чек-парақ
Атқару құжаты бухгалтерияға немесе кадрларға келеді, ал қателер оның толық енгізілмеуінен басталады. Алған кезде тексеріңіз:
- Борышкердің деректері қызметкер карточкасымен сәйкес келеді: ТАӘ, ЖСН.
- Өндіріп алу түрі түсінікті: алимент, зиянды өтеу немесе басқа — кезектілік пен шекті мөлшер осыған байланысты.
- Есептеу тәсілі көрсетілген: пайыз, тіркелген сома немесе қарыздың жалпы сомасы.
- Алушының деректемелері немесе орындаушының шотына аудару туралы нұсқау бар.
- Ұстауды бастау күні түсінікті және бұрынғы құжаттар бойынша ұстаулар бар-жоғы белгілі.
- Құжат кіріс журналында тіркелген, көшірмесі — жеке іс қағаздарында.
Бағдарламаға енгізгеннен кейін ұстаудың алғашқы есебін төлемге дейін қолмен қарап шығыңыз. Қызметкер жұмыстан шықса, орындаушыға ұстаулардың тоқтатылғаны туралы хабарлаңыз және бағдарламада құжатты белгілеңіз — әйтпесе ол жұмыстан шығумен бірге «жоғалып» кетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қызметкер жұмыстан шықса, құжатпен не істеу керек?
Бағдарламада ұстауды жұмыстан шығу күнімен тоқтату, түпкілікті есеп айырысудан тиесілі соманы ұстау және орындаушыға борышкердің бұдан былай жұмыс істемейтінін хабарлау керек. Хабарлау тәртібі мен мерзімін нақты құжат бойынша орындаушыдан нақтылаңыз.
Алимент пайызын қай сомадан есептеу керек?
Қызметкерге алуға тиесілі сомадан — ЖТС пен міндетті жарналарды ұстағаннан кейін (атқарушылық іс жүргізу туралы заңның 94-бабы).
50 %-дан көп ұстауға бола ма?
Бірнеше атқару құжаты бойынша борышкерде табыстың кемінде 50 %-ы сақталады. Құжатта көбірек жазылса — «жазылғандай» ұстамай, сот орындаушысымен хабарласыңыз.
Ең төмен күнкөріс деңгейі алименттерге қолданыла ма?
Жоқ. Заң бұл ережеден алименттерді және денсаулыққа немесе асыраушының қайтыс болуына байланысты зиянды өтеуді тікелей алып тастайды.
Демалыс ақысы мен ауру парақтарынан ұстау керек пе?
Демалыс ақысынан — иә, бұл жалақы. МӘСҚ төлейтін еңбек ету қабілетінен айырылу және жұмысынан айырылу жағдайындағы әлеуметтік төлемдерден өндіріп алу тек алименттер мен зиянды өтеу бойынша мүмкін (97-бап). Жұмыс берушінің өзі төлейтін жәрдемақыны есеп саясатыңыздағы табыс түрі бойынша тексеріңіз.
Атқару парақтары бойынша ұстаулар ПРОФ-та да, КОРП-та да бар. 1С:ЗУП ПРОФ лицензиясы — 136 250 ₸.
