Аналық компаниядан еншілес компанияға пайызсыз қарыз, сатып алушының екі жылға кейінге қалдырылған ұзақ мерзімді дебиторкасы, банктегі депозит, облигациялар — ұлттық есепте мұның бәрі көбіне номинал бойынша тұрады. ҚЕХС 9 бойынша осы шарттардың әрқайсысы — бағалау санаты, тану кезіндегі әділ құны және күтілетін кредиттік залалдарға (ККЗ) резерві бар қаржы құралы. Топ аудиторлары түзетулерді көбіне дәл осы баптар бойынша әкеледі.
Стандарт нені талап ететінін, бұл учаске 1С:Управление холдингом для Казахстана жүйесінде қалай құрылғанын және қаржы қызметі қандай шешімдерді өзі қабылдауы керек екенін талдайық — бағдарлама оларды қабылдамайды.
Бағалаудың үш санаты
ҚЕХС 9 қаржы активтерін үш санатқа бөледі:
- амортизацияланған құн бойынша — актив шарттық ағындарды алу үшін ұсталса және бұл ағындар тек негізгі борыш пен пайыздар болса. Қарыздардың, депозиттер мен дебиторлық берешектің басым бөлігі осында түседі;
- өзге жиынтық кіріс арқылы әділ құн бойынша — бизнес-модель ағындарды алуды да, сатуды да көздесе;
- пайда немесе залал арқылы әділ құн бойынша — қалғанының бәрі, оның ішінде туынды құралдар.
Қайта бағалаудың қайда кететіні және мәміле бойынша шығындардың қалай ескерілетіні санатқа байланысты. Пайда немесе залал арқылы есепке алғанда шығындар бірден шығысқа жатқызылады; амортизацияланған құн бойынша және өзге жиынтық кіріс арқылы есепке алғанда олар құралдың бастапқы бағасына енгізіледі. УХ құжаттамасында да солай баяндалған.
УХ-та ҚЕХС 9 қалай құрылған
3.2 редакциясының құжаттамасында қаржы құралдарының есебі ҚЕХС бойынша параллель есеп ретінде сипатталған. Әдістеме ҚЕХС 32, ҚЕХС 39, ҚЕХС 7, ҚЕХС 9, ҚЕХС 13 және ҚЕХС 16-ға сәйкес деп көрсетілген. Құралдарды алу және өтеу бойынша ақшалай операциялар ұлттық есептен трансляцияланады, ал онда жоқ деректер — төлем кестелері, нарықтық мөлшерлемелер — ҚЕХС бөлігінде енгізіледі.
Анықтамалықтар: түрлер және есеп параметрлері
Алғашқы құжатқа дейін екі анықтамалық жасалады:
- «Виды объектов финансового характера» — бұл қандай құрал: берілген қарыз, алынған несие, облигациялар, дебиторлық берешек. Мұнда жалға алу және зейнетақы жоспарлары бойынша міндеттемелер де жатады: ішкі жүйе олар үшін де пайдаланылады. Жалға алуға бөлек мақала арнадық — «УХ-та ҚЕХС 16 бойынша жалға алу»;
- «Параметры учета объектов финансового характера» — ҚЕХС шоттар жоспарының шоттары байланыстырылған объект түрі. Ол арқылы құрал ҚЕХС 9 бойынша бағалау санатына бірмәнді түседі және кірістерді, шығыстарды және қайта бағалауды тану тәртібін алады.
Жіктеу үшін бағдарламада көмекші бар: пайдаланушы бизнес-модель мен ағындардың сипаттамалары туралы сұрақтарға бірінен соң бірі жауап береді, ал көмекші үш санаттың бірін ұсынады. Бұл кәсіби пайымдауды алмастырмайды, бірақ тестті барлық еншілес компанияларда бірдей өтуге мәжбүр етеді.
Амортизацияланған құн және дисконттау
Амортизацияланған құн бойынша есеп «Отражение финансовых инструментов по амортизированной стоимости» құжатымен жүргізіледі. Әдепкі бойынша бағдарлама несиелер мен қарыздар шарттары бойынша мөлшерлемені нарықтық деп санайды. Мөлшерлеме нарықтық болмаса — мысалы, пайызсыз қарыз, — нарықтық мөлшерлемені «Параметры инструмента» қойындысында енгізеді, ал бағдарлама кестені дисконттайды. Кестені «График ФИ» → «Загрузить» батырмасымен Excel-ден жүктеуге болады, қосымша шығыстарды — «Дополнительные расходы» қойындысында.
Нарықтық мөлшерлемелер «Котировки финансовых инструментов» анықтамалығында күндер бойынша мәндерімен сақталады, сондықтан қарыз берілген күнгі мөлшерлемені әр жолы хат-хабардан іздеудің қажеті жоқ.
Кесте өзгерсе — қарызды ұзарту, ішінара мерзімінен бұрын өтеу, — сол құжатты «Изменение начислений» операция түрімен жүргізеді. Талаптар елеулі өзгергенде ескі құралды тануды тоқтату және жаңасын тану көзделген.
Әділ құн бойынша құралдар үшін «Отражение финансовых инструментов по справедливой стоимости» құжаты пайдаланылады: оны әр қайта бағалау күніне жүргізеді, ал әділ құнды қолмен енгізеді.
Мысал: топ ішіндегі пайызсыз қарыз
Аналық компания еншілес компанияға 3 жылға пайызсыз 100 млн ₸ қарыз береді. Еншілес компания үшін нарықтық мөлшерлеме — шартты 15 %.
| Сома, млн ₸ | |
|---|---|
| Қарыздың номиналы | 100,00 |
| Келтірілген құн: 100 / 1,15³ | 65,75 |
| Тану кезіндегі дисконт | 34,25 |
| Қарыз берушідегі 1-жылғы пайыздық кіріс: 65,75 × 15 % | 9,86 |
| 2-жылғы пайыздық кіріс: 75,61 × 15 % | 11,34 |
| 3-жылғы пайыздық кіріс | 13,05 |
Қарыз берушінің жеке есептілігінде 34,25 млн дисконт әдетте еншілес компанияға инвестицияға жатады (егер қарыз іс жүзінде меншік иесінің салымы болса), содан кейін үш жыл бойы пайыздық кіріспен ашылады. Шоғырландырылған есептілікте қарыз, пайыздар және дисконт элиминацияланады — бірақ екі тарап оны бірдей көрсеткен жағдайда ғана. Сондықтан топішілік қарыздарды дисконттау әдістемесін топтың есеп саясатында, ал салыстыруды жабу регламентінде бекітеміз. Элиминацияның өзі қалай құрылғаны «Топішілік айналымдар және элиминация» мақаласында сипатталған.
Кезеңнің регламенттік операциясы
Амортизацияланған құн бойынша кейінгі бағалау «Регламентная операция по финансовым инструментам» арқылы автоматты түрде орындалады. Ол дисконтты амортизациялайды, тиімді мөлшерлеме бойынша пайыздарды есептейді, шетел валютасындағы құралдарды қайта бағалайды және қаржылық тәуекелдер туралы ашып көрсетулер үшін амортизацияланған құнды өтеу аралықтары бойынша бөледі. Аралықтар «Интервалы задолженностей» анықтамалығында беріледі.
Ұлттық есеп және ҚЕХС бойынша пайыздар екі рет көрсетілмеуі үшін «Сторно финансовых расходов НСБУ» құжатын пайдаланады.
ҚЕХС 9 бойынша есепті талқылау
Күтілетін кредиттік залалдарға резерв
ҚЕХС 9 шеккен залалдар моделін күтілетін залалдар моделімен алмастырды. УХ құжаттамасы оны үш кезең арқылы сипаттайды:
- Бірінші кезең. Құрал пайда болғанда 12 айлық күтілетін кредиттік залалдар сомасына резерв жасалады.
- Екінші кезең. Кредиттік тәуекел айтарлықтай өскенде резерв құралдың бүкіл мерзіміндегі күтілетін залалдарға дейін ұлғайтылады.
- Үшінші кезең. Актив кредиттік-құнсызданған болғанда резерв — бүкіл мерзімге, ал пайыздық кіріс енді резервті шегергендегі амортизацияланған құнға есептеледі.
УХ-тағы резервтер «Резервы по финансовым инструментам» сілтемелер тобында жинақталған. Күтілетін залалдар тек дебиторлық берешек бойынша емес, қарыздар, вексельдер, депозиттер, сондай-ақ берілген аванстар бойынша да танылады — олар қаржы активтері емес, бірақ құнсыздануға тестіленеді.
Дебиторка бойынша резерв қалай есептеледі
Есептеу ұлттық есептен келген әр өзара есеп айырысу құжаты бойынша жүреді. Құжаттар бойынша қалдықтарды бағдарлама ФИФО әдісімен алады: сатып алушының төлемі ең ерте тиеп жөнелтуді жабады. Сондықтан борыштың жасы «контрагент бойынша орташа» емес, дәл анықталады.
Баптаулар — екі деңгейде:
- контрагент шарты: «Взаиморасчеты и платежи» қойындысында төлем мерзімі беріледі («Установлен срок оплаты» және «Использовать дату оплаты» жалаушалары). Қолмен резерв үшін шартта «Ручной расчет резерва по задолженности» жалаушасын қояды;
- резервтерді есептеу параметрлері: «Параметры расчета резервов по ДЗ и авансам выданным» анықтамалығы. Жеткізілімде «Класс надежности контрагента», «Местонахождение контрагента», «Интервалы просрочки оплаты», «Коэффициент срока погашения» параметрлері бар. Өз параметрлеріңізді жасауға болады — формула бойынша есептелетін немесе контрагент не шарт бойынша сапалық.
Берешек, резерв және резерв бойынша шығыс шоттары «Счета учета задолженности и резервов» регистрінде байланыстырылады.
Борыш өтелгенде резервті қалпына келтіруді бағдарлама автоматты түрде қалыптастырады. Тәуекел бағасы өзгергендіктен қалпына келтіру және үмітсіз борышты резерв есебінен есептен шығару қолмен көрсетіледі — жүйеден тыс қабылданған шешім бойынша.
Резервтер матрицасы: неден бастау керек
Сауда дебиторкасы үшін топтардың көбі жеңілдетілген тәсілді — мерзімі өту матрицасы бойынша бірден бүкіл мерзімге резервті қолданады. Мөлшерлемелердің шартты мысалы:
| Мерзімі өтуі | Резерв мөлшерлемесі |
|---|---|
| Мерзімі өтпеген | 0,5 % |
| 1–30 күн | 2 % |
| 31–90 күн | 8 % |
| 91–180 күн | 25 % |
| 180 күннен артық | 60 % |
Мөлшерлемелер жоқтан алынбайды: оларды топтың екі-үш жылдағы төлемдер тарихы бойынша есептейді және болжамға түзетеді. УХ-та мерзімі өту аралықтары — штаттық есептелетін параметр, ал «сенімділік класы» мемлекеттік тапсырысшылар мен ұсақ сатып алушылар үшін бөлек мөлшерлемелер ұстауға мүмкіндік береді. Мөлшерлемелер мен негіздемені қаржы қызметі бекітеді — және кемінде жылына бір рет қайта қарайды.
Баптауға дейін нені шешу керек
- Топ құралдарының түрлерінің тізбесі және олардың ҚЕХС 9 бойынша санаттары — бүкіл топқа бір кесте.
- Қарыздарды дисконттау үшін мерзімдер мен валюталар бойынша нарықтық мөлшерлемелер көзі.
- Маңыздылық шегі: қысқа мерзімді дебиторканы дисконттау керек пе (әдетте жоқ — оның әділ құны номиналға жақын).
- Резервтер матрицасы: аралықтар, мөлшерлемелер, контрагенттердің бөлек топтары.
- Үмітсіз берешекті есептен шығару туралы шешімдерді кім және қашан енгізеді.
- Шоғырландыруда қалдықсыз элиминациялануы үшін топішілік қарыздарды салыстыру тәртібі.
Топ компанияларының бір бөлігі 1С:ERP-де жұмыс істесе, тәсілдерді салыстырған жөн — қараңыз: «1С:ERP-дегі ҚЕХС және басқарушылық есеп». ҚЕХС бойынша түзетулердің жалпы логикасын «Есептілікті ҚЕХС-ке трансформациялау» мақаласында сипаттадық. Бағдарлама — 1С:Управление холдингом карточкасында.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қысқа мерзімді дебиторлық берешекті дисконттау керек пе?
Әдетте жоқ. Негізгі қызмет бойынша қысқа мерзімді берешектің әділ құны әдетте ұлттық есептегі бағамен сәйкес келеді — УХ құжаттамасында да солай тұжырымдалған. Ұзақ мерзімді берешекті дисконттайды.
Резервті жекелеген контрагенттер бойынша қолмен есептеуге бола ма?
Иә. Шарт карточкасында «Ручной расчет резерва по задолженности» жалаушасы бар — шешім жеке қабылданатын ірі борышкерлер үшін.
Туынды құралдар қалай есепке алынады?
Олар әдетте шарт күні ұлттық есепте көрсетілмейді, өйткені танылған кездегі әділ құны нөлге тең. УХ-та олар әр күнге қайта бағалау құжатымен әділ құн бойынша жүргізіледі. Нақты форвардтар мен своптар бойынша әдістемені топ аудиторымен келісеміз.
ҚЕХС 9 бойынша резерв пен салықтық есеп — бір нәрсе ме?
Жоқ. ҚЕХС 9 бойынша резерв — қаржылық есептілікке арналған баға. Қазақстанда резервтер мен үмітсіз борыштарды есептен шығарудың салықтық есебін Салық кодексі реттейді және ол компанияның есеп базасында жүргізіледі.
