Демалыс ақысы — қызметкердің есептеушіге қоңырау шалуының ең жиі себебі. «Неге бұл жолы өткендегіден аз?» Жауап әрдайым дерлік орташа жалақыда жатыр: оған қандай есептеулер кірді, қай айлар алынды, сыйақы ескерілді ме. Бұл Қазақстанға арналған 1С:Зарплата и управление персоналом бағдарламасында қалай құрылғанын және демалыс ақысын бір минутта түсіндіре алу үшін нені тексеру керектігін қарастырайық.
Еңбек кодексі не дейді
Негізгі ережелерді ҚР Еңбек кодексі белгілейді, бағдарлама соларға сүйенеді:
| Ереже | Норма |
|---|---|
| Негізгі жыл сайынғы демалыс — шартта немесе актілерде көбірек көзделмесе, 24 күнтізбелік күн | ҚР ЕК 88-бабы |
| Демалысты бөліктерге бөлуге болады, бөліктердің біреуі — кемінде 14 күнтізбелік күн | ҚР ЕК 92-бабының 3-тармағы |
| Демалыс ақысы демалыс басталғанға дейін үш жұмыс күнінен кешіктірілмей төленеді; кестеден тыс — берілген күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірілмей | ҚР ЕК 92-бабының 4-тармағы |
| Жұмыстан шыққанда — пайдаланылмаған күндер үшін орташа жалақыдан өтемақы | ҚР ЕК 96-бабының 2-тармағы |
| Орташа жалақы — оқиғаға дейінгі 12 күнтізбелік айдағы, тұрақты қосымша ақылар, үстемеақылар және сыйақылармен; өтілі бір жылдан аз болса — іс жүзінде жұмыс істеген уақыт үшін | ҚР ЕК 114-бабы |
Төлем мерзімі — ең жиі сүрінетін тармақ. Демалыс «кейінгі күнмен» ресімделсе немесе есептеуші ол туралы соңғы күні білсе, үш күндік мерзім бұзылып қойған. Сондықтан бағдарламадағы демалыс кестесі көзбояу үшін емес, шын қажет.
ЗУП-та демалыстар қайда орналасқан
Базадағы демалыстың жолы мынадай:
- Демалыс кестесі («Кадры» бөлімі). Бір жыл алдағы жоспарланған күндер. Кестеден демалыс құжаттарын құру және алдағы апталарда кім демалысқа шығатынын көру ыңғайлы.
- «Отпуск» құжаты. Кадрлық және есептік бөлігі бірден: демалыс түрі, күндері, орташа жалақы, демалыс ақысының сомасы. Құжатты алдын ала өткізіп, ай соңын күтпей есеп аралық ведомостпен төлеуге болады.
- Демалыс қалдықтары. Бағдарлама демалысқа құқықты жұмыс жылдары бойынша жүргізеді. Қалдықтар бойынша есеп — қызметкер жұмыстан шығар алдында алдымен қарайтын нәрсе.
Маңызды ұсақ-түйек: жұмыс жылы 1 қаңтардан емес, қызметкердің жұмысының бірінші күнінен бастап есептеледі (ҚР ЕК 92-бабының 2-тармағы). Ескі бағдарламадан деректерді көшіргенде жұмысқа қабылдау күндері қате енгізілсе, ЗУП-тағы демалыс қалдықтары барлығында дұрыс болмайды.
Орташа жалақы: сандар қайдан алынады
«Отпуск» құжатында демалыс ақысының сомасы = орташа күндік жалақы × күн саны. Орташа күндік жалақы демалысқа дейінгі 12 айдағы есептеулерден және осы кезеңде жұмыс істелген уақыттан есептеледі.
Нәтижеге не әсер етеді:
- Базаға қандай есептеулер кіреді. ЗУП-тағы әр есептеу түрінде оның орташа жалақыны есептеуде ескерілетін-ескерілмейтіні туралы баптау бар. Жалақы, тұрақты қосымша ақылар мен үстемеақылар — иә. Біржолғы материалдық көмек — әдетте жоқ. Қате көбіне көшіру арқылы енгізілген типтік емес есептеулерде болады: «Премияны» «Жол жүру өтемақысы» ретінде көшіріп, белгіні алып тастауды ұмытып кеткен.
- Сыйақылар. ҚР ЕК «тұрақты сипаттағы» сыйақылар туралы айтады. Бағдарлама тоқсандық және жылдық сыйақыларды қалай ескеретіні есептеу түрінің баптауына байланысты. Бұл шешімді бас бухгалтермен бірге бір рет қабылдап, жазып қойған дұрыс.
- Жұмыс істелген уақыт. Ауруханалық, ақысыз демалыс, бос тұру кезеңнен алып тасталады. Егер қандай да бір айлардың табелі жабылмаса, орташа жалақы қате есептеледі.
- ЗУП-та есеп басталғанға дейінгі деректер. Бағдарлама жарты жыл бұрын енгізілсе, қалған айлардың есептеулері базада жоқ. Оларды орташа жалақыны есептеуге арналған деректерді енгізу құжатымен енгізеді. Онсыз көшкеннен кейінгі алғашқы демалыстар толық емес база бойынша есептеледі — «жаңа бағдарламадағы бірінші жылы демалыс ақысы түсіп кетті» деген классикалық шағым.
Орташа жалақы неден құралғанын тікелей «Отпуск» құжатынан көруге болады: орташа жалақы сілтемесі бойынша айлар бойынша талдамасы ашылады. Бұл — қызметкер сомаға дауласқанда біз ашатын бірінші экран.
Орташа жалақыны есептеудің толық ережелерін еңбек жөніндегі уәкілетті орган бекітеді (ҚР ЕК 114-бабының 3-тармағы). Бағдарлама оларды іске асырады, бірақ базаға не кіретінін сіздің есептеу баптауларыңыз анықтайды.
Қайта есептеу және айлар түйісіндегі демалыс
Айдың 25-інен келесі айдың 10-ына дейінгі демалыс — қалыпты жағдай. ЗУП демалыс ақысын айлар бойынша өзі бөледі, бұл құжатта көрінеді. Маңыздысы басқа: демалыс өткізілгеннен кейін есептік кезеңдегі есептеулер өзгерсе (мысалы, сыйақы кейінгі күнмен есептелсе), бағдарлама қайта есептеуді ұсынады. Бұл ескертуді елемей қалдырмаңыз — әйтпесе құжаттағы сома мен есеп парағындағы сома алшақтайды.
Жұмыстан шығудағы өтемақы
Жұмыстан шыққанда ЗУП күн қалдығын демалыс есебінен алып, өтемақыны орташа жалақы бойынша есептейді (ҚР ЕК 96-бабы). Жұмыстан шығуды өткізер алдында екі тексеру:
- Қызметкердің демалыс қалдықтарын ашып, кадрлық іспен салыстырыңыз. Қалдық оғаш болса — мысалы, өтілі екі жыл адамда 70 күн, — бір жерде демалыс енгізілмеген немесе бастапқы қалдықтар қосарланған.
- Барлық жұмыс жылдарының жабылғанын тексеріңіз. Өткен жылдардағы пайдаланылмаған күндер де өтеледі.
Жұмыстан шыққандағы төлем — шарт тоқтатылғаннан кейін үш жұмыс күнінен кешіктірілмей (ҚР ЕК 113-бабының 4-тармағы), сондықтан қалдықтарды соңғы күннен кейін емес, оған дейін тексеру керек.
Демалыс резерві
Компания пайдаланылмаған демалыстар бойынша резерв (бағалау міндеттемесі) құрса, ЗУП оны өзі есептей алады. Механизм «Настройки» → «Расчёт зарплаты» бөлімінде «Использовать резервы по оплате труда» белгісімен қосылады, ал параметрлер ұйым карточкасында, есеп саясатында — «Резервы по оплате труда» сілтемесі бойынша беріледі. Онда резерв түрін, қалыптастыру тәсілін және есептік базаны таңдайды.
Әрі қарай резерв ай сайын есептеліп, жалақымен бірге бухгалтерияға жалақыны есепте көрсету құжатымен кетеді. Сомалар өткізбелерге қалай түсетінін ЗУП пен Бухгалтерия алмасуы туралы мақалада қарастырамыз.
Клиенттерде жиі көретініміз: резервті қосқан, бірақ әдістемені бухгалтермен келіспеген. ЗУП бір логикамен есептейді, бухгалтерия басқасын күтеді, және ай сайын біреу өткізбелерді қолмен түзетеді. Алдымен резерв қай әдіспен есептелетінін және демалыс оның есебінен есептен шығарылатынын келісіп алыңыз, — содан кейін белгіні қосыңыз.
Жиі қателер
- Демалыс кестесі жоқ — есептеуші демалыстың басталғанын кеш біледі, төлем мерзімі бұзылады.
- ЗУП-та есеп басталғанға дейінгі кезеңнің есептеулері енгізілмеген — орташа жалақы төмендетілген.
- Типтік емес есептеу орташа жалақы базасына кіріп кеткен немесе, керісінше, сыйақы одан түсіп қалған.
- Көшіру кезінде жұмысқа қабылдау күндері қате — жұмыс жылдары мен демалыс қалдықтары барлығында жылжыған.
- Есептеулер өзгергеннен кейін демалысты қайта есептеу «кейінге» қалдырылған.
Демалыс көбіне басқа оқиғалармен сәйкес келеді: демалыста ауырып қалды, ауруханалықтан кейін демалысқа шықты. Еңбекке уақытша жарамсыздық парағы құжаты қалай жұмыс істейтінін және күндер қиылысқанда не болатынын «ЗУП-тағы ауруханалықтар мен жәрдемақылар» мақаласынан оқыңыз. Демалыс ақысынан ұсталатын салықтар мен жарналардың мөлшерлемелері «Қазақстан ережелері бойынша жалақы» шолуында жинақталған.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неге биылғы демалыс ақысы өткен жылғыдан аз?
Көбіне есептік кезеңге ауруханалық немесе ақысыз демалыс болған айлар кірген, не болмаса өткен жылғы біржолғы сыйақы 12 айлық терезеден шығып қалған. «Отпуск» құжатындағы орташа жалақы талдамасын ашыңыз — онда әр ай бойынша есептеулер мен уақыт көрінеді.
Демалыс ақысын ай соңына дейін төлеуге бола ма?
Иә, және солай істеу керек: мерзімі — демалысқа дейін үш жұмыс күні бұрын. ЗУП-та демалыс ақысы «Отпуск» құжаты өткізілгеннен кейін бірден есеп аралық ведомостпен төленеді.
Орташа жалақыны есептеуде ескі бағдарламадағы жалақыны қалай ескеруге болады?
Өткен айлардағы есептеулер мен жұмыс істелген уақытты орташа жалақыға арналған деректерді енгізудің арнайы құжатымен енгізу керек. ЗУП-қа көшкенде бұл бастапқы деректерді көшіру аясында жасалады.
Демалыс резервін қосу керек пе?
Бұл бағдарламаның емес, компанияның есеп саясатының шешімі. Резерв құрылса, оны ЗУП-та есептеген ыңғайлы: бағдарлама әр қызметкер бойынша күн қалдықтары мен орташа жалақыны біледі.
1С:ЗУП-ты енгіземіз немесе жұмыс істеп тұрған базаны ретке келтіреміз — сағатына 22 000 ₸-ден бастап. Өзекті редакцияға не үшін көшу керектігі туралы толығырақ — «Почему нужно перейти на ЗУП 3.1» бетінде, лицензиялар — 1С:Зарплата и управление персоналом карточкасында.
