Бағамдық айырма — баптаулар дұрыс болса, 1С бәрін өзі есептейтін, ал дұрыс болмаса, қатені үнсіз жинайтын тақырыптардың бірі. Мәселе көбіне жыл соңында шығады: контрагент бойынша валюталық сальдо жабық, ал теңгеде қалдық тұр, немесе КТС декларациясында бағамдық табыс бухгалтер күткеннен көп болып шығады. 1С:Бухгалтерия для Казахстана-да валюталық есеп қалай құрылғанын және қай жерде бұзылатынын қарастырайық.
Бағамдар: қайдан алынады және неге алдымен соларды тексеру керек
Барлық қайта есептеу «Валюты» анықтамалығындағы бағамдар бойынша жүреді. Қазақстан үшін көзі — ҚР Ұлттық банкінің ресми бағамдары. Бағдарламада бағамдарды кезең бойынша қолмен жүктеуге немесе бухгалтердің қатысуынсыз тартылып тұратындай автоматты жүктеуді баптауға болады.
Үлгілік қате — өткізіп алынған күндер. Автоматты жүктеу жұмыс істемеді, ешкім байқамады, бір апталық құжаттар соңғы белгілі күннің бағамымен өткізілді. Бағдарлама қате бермейді, жай ғана ең жақын алдыңғы бағамды алады. Тексеру оңай: қажетті валютаның бағамдарын ашып, кезеңнің әр күніне жазба бар-жоғын қараңыз. Бос орын болса — кезең бойынша бағамдарды жүктеп, сол күннен бастап құжаттарды қайта өткізіңіз.
Мәселелердің екінші көзі — бағам жүктелетін кодсыз, қолмен енгізілген валюта. Оның бағамы құрған кезде енгізілген күйінде қалады.
Қандай шоттар қайта бағаланады
Қайта бағалау шоттар жоспарында валюталық есеп белгісі қойылған шоттар бойынша жұмыс істейді: банктегі валюталық шоттар мен касса, жеткізушілермен және сатып алушылармен валютадағы есеп айырысу, валюталық қарыздар. Олар бойынша бағдарлама қалдықты екі өлшемде — валютада және теңгеде сақтайды.
Барлық валюталық қалдықты қайта бағалау қажет емес. Алынған және берілген аванстар — ақшалай емес баптар: ҚЕХС (IAS 21) бойынша олар төлем күнгі бағаммен қалады. Мұндай шоттар үшін бағдарламада «Счета с особым порядком переоценки» регистрі бар — онда қайта бағаланбайтын немесе өз ережелерімен қайта бағаланатын шоттар көрсетіледі. Мұнда бос болса, ал аванстар бөлек валюталық шотта есептелсе, бағдарлама оларды ай сайын қайта бағалайды да, бағамдық айырма болмауы тиіс жерде пайда болады.
Ай жабу кезіндегі қайта бағалау
«Закрытие месяца» құжатында «Переоценка валютных средств» операциясы бар. Ол ай соңындағы барлық валюталық шоттар бойынша қалдықтарды алып, соңғы күнгі бағаммен қайта есептейді де, айырманы бағамдық айырма бойынша кірістерге немесе шығыстарға жатқызады.
Нақты қайда екені «Способы отражения курсовой разницы» регистрінде беріледі: оң және теріс айырма үшін бухгалтерлік есеп шоты мен аналитика. Кіріс пен шығыс үшін «Доходы» және «Статьи затрат» анықтамалықтарындағы «Курсовая разница» баптарын пайдаланыңыз. Алдын ала анықталған «Доходы при обмене валюты» және «Расходы при обмене валюты» бұл үшін жарамайды — олар валютаны сатып алу мен сату кезіндегі мәміле бағамы мен ресми бағам арасындағы айырма туралы. Оларды шатастырса, бағамдық айырма КТС декларациясында басқа жолға түседі.
Бағдарламада қайта бағалауды әр операция күніне де, тек ай жабу кезінде де жасауға болады — бұл бағамдық айырманы тану тәсілімен беріледі. Шағын компаниялар үшін біз әдетте «регламенттік» нұсқаны қалдырамыз: жазба аз, салыстыру оңай, ал айлық қорытынды бірдей. Регламенттік операциялардың тәртібі және олардан кейін нені тексеру керегі — 1С-те ай жабу мақаласында.
Валюта сатып алу және сату
Айырбастау өз операция түрлері бар банк құжаттарымен ресімделеді: сатып алуға теңге аудару, валюталық шотқа валюта түсуі. Мәміле күнгі банк бағамы мен ҚРҰБ ресми бағамы арасындағы айырма — бағамдық емес, валюта айырбастау кезіндегі айырма. Ол үшін дәл сол алдын ала анықталған «Доходы/Расходы при обмене валюты» баптары керек.
Жиі қате — валюта сатып алуды бір «Прочее списание» және «Прочее поступление» құжатымен ресімдеу. Сомалар сәйкес келеді, бірақ одан әрі қайта бағалау қате базадан жүреді, ал айырбастау айырмасы бағамдық айырмаға жайылып кетеді. Үзінділерді жүктеуді және операция түрлерін Бухгалтериядағы банк пен касса мақаласында егжей-тегжейлі талдадық.
Шетелдік контрагентпен есеп айырысу
Есеп айырысу валютасы шартта беріледі. Шарт долларда болса, ол бойынша құжаттар долларда жүргізіледі, ал бағдарлама оларды құжат күнгі бағаммен теңгеге өзі аударады. «Шартты бірліктердегі» шарт та кездеседі — баға валютада, төлем бағам бойынша теңгеде; бұл жағдайда есеп айырысу валютасы шартта көрсетіледі, ал төлем теңгемен түседі.
Бөлек тақырып — шетелдіктермен жұмыс кезіндегі салықтар: төлем көзінен КТС, бейрезидент үшін ҚҚС, ЕАЭО-дан импорт. Мұны бейрезиденттермен есеп айырысуды есепке алу туралы мақалаға шығардық.
Сальдо сәйкес келмесе, қатені қалай табуға болады
Біз мына ретпен тексереміз:
- Бағамдар. Кезеңнің әр күніне бағам бар ма, ол ресми бағаммен сәйкес пе.
- Валюталық есеп белгісі. Валютада қалдықсыз теңгедегі қалдық көбіне шоттың немесе қосалқы шоттың «Валютный» белгісіз екенін және өткізбелердің бір бөлігі соған кеткенін білдіреді.
- Шарт. Контрагенттің екі шарты бар — теңгеде және валютада, ал төлемді басқасына байлаған.
- Ерекше қайта бағалау тәртібі. Аванстық шоттар регистрге енгізілген бе, жоқ па.
- Ай жабу. Қайта бағалау операциясы әр ай үшін өткізіп алмай орындалды ма, ал өткен күнмен соңғы түзетулерден кейін қайта іске қосылды ма.
Ең ыңғайлысы — «Валютная сумма» көрсеткіші қосылған және контрагенттер мен шарттар бойынша жайылған «Оборотно-сальдовая ведомость по счету» есебін қарау. Валютадағы нөлдік қалдықпен теңгедегі қалдық — қай жерді қазу керегі бірден көрінеді. Бұл және басқа бағаланбаған есептер туралы — бухгалтер бағаламайтын 10 есеп мақаласында.
Қате бірнеше ай жиналса, біз оны желтоқсанда қолмен түзетпей, ең ерте кезеңнен бастап түзетіп, бәрін алға қарай қайта өткіземіз: әйтпесе есептілікте айлар бойынша бағамдық айырма қате болып қалады. Талдау жұмыстары сағат бойынша төленеді — сағатына 22 000 ₸-ден бастап; көбіне бірнеше сағат жетеді. Тұрақты 1С маманыңыз болмаса, бухгалтерлік есепті автоматтандыруды қалай жүргізетінімізді қараңыз.
Мысал: қайта бағалау сандармен қалай көрінеді
Делік, айдың 10-ында жеткізуші 5 000 долларға тауар тиеп жөнелтті, түсім күнгі бағам — шартты түрде 470 теңге. Есептегі кредиторлық берешек — 2 350 000 теңге. Ай соңында қарыз төленбеген, ал бағам 480-ге дейін өсті.
Ай жабу кезінде бағдарлама қалдықты қайта есептейді: 5 000 × 480 = 2 400 000 теңге. 50 000 теңге айырма — теріс бағамдық айырма, ол шығыстарға кетеді. Келесі айда бағам 475-ке дейін төмендеп, сіз төлесеңіз, қарыз бойынша енді оң айырма пайда болады — 25 000 теңге табыс.
Ал енді сол жағдай, бірақ жеткізушіге тиеп жөнелтуге дейін 5 000 доллар аванс төленді. Аванс — ақшалай емес бап, тауар аванс күнгі бағаммен кіріске алынады, ал аванстың өзі қайта бағаланбайды. Ерекше қайта бағалау тәртібі регистрінде ештеңе көрсетілмесе және аванс валюталық шотта тұрса, бағдарлама ҚЕХС бойынша жоқ бағамдық айырманы есептейді. Жылдық тексеру кезінде біз көбіне дәл осындай «артық» айырмаларды табамыз.
Сандар шартты, бірақ есептеу логикасы «Закрытие месяца» құжатының өткізбелерінде көретініңіздей.
Жиі қойылатын сұрақтар
Валютада берілген аванстарды қайта бағалау керек пе?
Жоқ. Аванс — ақшалай емес бап, ол төлем күнгі бағаммен қалады. Бағдарламада бұл «Счета с особым порядком переоценки» регистрімен бапталады.
Жабық контрагент бойынша неге бағамдық айырма пайда болды?
Әдетте төлем мен түсім әртүрлі шарттарға байланған немесе бағамдар анықтамалығындағы бос орынға байланысты әртүрлі бағаммен өткізілген. Құжат күндеріндегі шарттар мен бағамдарды салыстырыңыз.
Валютаны күн сайын қайта бағалауға бола ма?
Болады, егер бағамдық айырманы операция күніне тануды қоссаңыз. Бірақ есеп пен есептілік үшін ай соңындағы қайта бағалау жеткілікті, ал күнделікті бағалау тек өткізбелер санын көбейтеді.
Бағдарламада валюта сатып алу кезіндегі айырма қайда?
«Доходы при обмене валюты» және «Расходы при обмене валюты» баптарында. Егер ол бағамдық айырмада болса, валюта сатып алу басқа операция түрімен ресімделген.
