Топтың барлық компаниялары Қазақстанда болып, теңгемен есеп берсе, ҚЕХС 21 тек валюталық қарыздар кезінде еске түседі. Бірақ Ресейде, Өзбекстанда немесе Қырғызстанда еншілес компания пайда болса — немесе есептілікті долларда қажет ететін меншік иесі болса, — шоғырландыруға тағы бір қадам қосылады: есептілікті компанияның функционалдық валютасынан топтың ұсыну валютасына қайта есептеу. Аудиторлар қатені көбіне осы қадамнан табады, өйткені Excel-де бағамды қате жолға «созып» жіберу оңай.
Төменде — бұл қадам стандарт бойынша қалай құрылғаны, 1С:Управление холдингом для Казахстана жүйесінде қай жерде бапталатыны және капиталдағы сандар «сәйкес келмегенде» біз алдымен нені тексеретініміз.
Шатастыруға болмайтын екі валюта
Функционалдық валюта — компания жұмыс істейтін негізгі экономикалық ортаның валютасы. Қазақстандық ЖШС үшін бұл әрдайым дерлік теңге, ресейлік еншілес компания үшін — рубль. Оны қалауыңызша таңдамайды: ол сатылым, шығындар мен қаржыландыру қай валютада екенінен туындайды.
Ұсыну валютасы — топ шоғырландырылған есептілікті көрсететін валюта. Оны топ таңдайды: жергілікті банктер мен реттеуші үшін теңге, шетелдік меншік иесі немесе кредитор үшін доллар немесе еуро.
ҚЕХС 21 бойынша қайта есептеу осы екі валюта алшақтағанда керек. Бұл компания ішіндегі валюталық қалдықтарды қайта бағалау емес (оны әр еншілес компанияның бухгалтериясы өз базасында жасайды), бұл компанияның дайын есептілігін басқа валютаға аудару. Жеке компания есебінде бағамдық айырмалар қалай құрылғанын «1С-тегі валюталық операциялар және бағамдық айырмалар» мақаласында талдадық — бұл сол тақырыптың басқа деңгейі.
ҚЕХС 21 бойынша қайта есептеу ережелері
Қазақстанға арналған УХ құжаттамасында (3.2 редакциясы, «Перевод в валюту представления отчетности и консолидация отчетных форм» бөлімі) ережелер стандарттағыдай баяндалған:
- әр қаржылық жағдай туралы есептің активтері мен міндеттемелері, салыстырмалы деректерді қоса алғанда, есепті күнгі бағам бойынша қайта есептеледі;
- кірістер мен шығыстар операциялар күнгі бағамдар бойынша қайта есептеледі;
- қайта есептеуден туындайтын барлық бағамдық айырмалар өзге жиынтық кірісте танылады.
Іс жүзінде әр операция күнгі бағамның орнына кезеңдегі орташа бағамды алады — кезең ішінде бағам күрт секірмесе, стандарт бұған рұқсат береді. Капитал баптары (жарғылық капитал, эмиссиялық кіріс) операция күнгі тарихи бағам бойынша алынады. УХ құжаттамасында да дәл осылай жазылған: активтер мен міндеттемелер — кезең соңындағы бағам бойынша, қаржылық нәтиже — орташа бағам бойынша, капитал — тарихи бағам бойынша.
Қайта есептелген активтер мен қайта есептелген міндеттемелер плюс капитал арасындағы айырма — трансляциялық резерв, яғни топ еншілес компанияға иелік еткенше капиталда жиналатын бағамдық айырма.
Сандармен мысал
Ресейдегі шартты еншілес компанияны алайық. Топтың ұсыну валютасы — теңге. Бағамдар да шартты.
| Көрсеткіш | Рубль, млн | Бағам | Теңге, млн |
|---|---|---|---|
| Жыл басындағы таза активтер | 100 | 5,50 (басындағы) | 550 |
| Жылдағы пайда | 20 | 5,30 (орташа) | 106 |
| Жыл соңындағы таза активтер | 120 | 5,00 (соңындағы) | 600 |
| Жылдағы трансляциялық резерв | — | — | 600 − 550 − 106 = −56 |
Еншілес компания 20 млн рубль тапты, топтың пайда туралы есебінде бұл 106 млн ₸. Бірақ жыл ішінде рубль теңгеге қатысты арзандады, сондықтан теңгедегі таза активтер тек 50 млн-ға өсті. Жетпей тұрған 56 млн өзге жиынтық кіріске минус белгісімен кетеді. Бұл айырманы қателесіп пайдаға жатқызса, топ операцияларда болмаған бағамдық шығынды көрсетеді — ал рубль нығайған жылы, керісінше, бағамнан «табады».
Екі практикалық салдар бар. Біріншісі: трансляциялық резерв кезең басындағы бағамға байланысты, сондықтан ұсыну валютасындағы капиталдың бастапқы сальдосын қайта есептемей, өткен кезеңнен алу керек. Екіншісі: еншілес компанияны сатқанда ол бойынша жинақталған резерв капиталдан пайдаға немесе залалға қайта жіктеледі — сондықтан оны топқа бір сомамен емес, әр компания бойынша бөлек жүргізу керек.
1С:Управление холдингом жүйесінде бұл қалай құрылған
УХ-та шоғырландыру есептер даналары арқылы жүреді: әр компанияда ҚЕХС бойынша айналым-сальдо ведомосы бар (құжаттамада — АОСВ МСФО), шоғырландырушы компания оларды қосады. Валютаға қайта есептеу де есеп данасының үстінде орындалады.
1-қадам. ҚЕХС шоттар жоспары бойынша бағамдар
ҚЕХС шоттар жоспарында әр шот үшін «Вид курса для связанных показателей» өрісінде қайта есептеу бағамы көрсетіледі: кезең соңындағы, орташа немесе тарихи. Шоттың кезең соңындағы қалдығы осы бағам бойынша қайта есептеледі. Бұл басты баптау, оны бір рет және мұқият жасау керек: жарғылық капитал шоты қателесіп кезең соңындағы бағам бойынша қайта есептелсе, резерв әр ай сайын «қалқып» тұрады.
2-қадам. Трансляциялық резерв шоты
ҚЕХС шоттар жоспары үшін «План счетов БД» анықтамалығының элементінде «Трансляционный резерв» қойындысындағы «Счет трансляционного резерва» өрісінде қайта есептеуден туындайтын бағамдық айырма жатқызылатын шот көрсетіледі.
3-қадам. Есеп данасындағы ұсыну валютасы
Еншілес компанияның АОСВ МСФО есеп данасында «Дополнительные реквизиты» қойындысында шоғырландыру жүргізілетін валюта қосылады. Содан кейін «Настройки отчета» қойындысындағы «Отображать в валюте» өрісінде осы валюта таңдалады — және ОСВ шоттар жоспарында берілген бағамдар бойынша автоматты түрде қайта есептеледі. Кезең соңындағы трансляциялық резерв сомасы еншілес компанияның АОСВ-сында резерв бабы бойынша пайда болады.
Құжаттама бойынша шоғырландыруға арналған резерв былай есептеледі: жиынтық кіріс туралы есеп кезеңдегі орташа бағам бойынша қайта есептеледі; «Капитал» бөлімі шоттарының валютадағы бастапқы сальдосы өткен кезеңнің соңғы сальдосынан көшіріледі; капиталдың соңғы сальдосы — бастапқы сальдо плюс орташа бағам бойынша айналымдар.
4-қадам. Периметрді шоғырландыру
Шоғырландырушы ұйым үшін есеп данасы жасалады және «Заполнить» → «Консолидировать периметр» командасымен толтырылады: көрсеткіштер периметрдің барлық ұйымдары бойынша, оның ішінде элиминациялаушы ұйымдар бойынша қосылады. Еншілес компанияның резерві басқа баптармен бірге шоғырландырушы компанияның АОСВ-сына түседі. Қалған қадамдар — үлестер, элиминация, түзетулер — қалай құрылғаны «УХ-та ҚЕХС бойынша есептілікті шоғырландыру» мақаласында.
Еншілес компания ҚЕХС бойынша есепті тікелей УХ-та жүргізсе
Транзакциялық модельде (бухгалтерия регистріндегі ҚЕХС бойынша параллель есеп) деректерді алдымен есеп данасына айналдыру керек: есеп түрінде «Дополнительно» батырмасы арқылы бухгалтерия регистрлерінен деректер алуға арналған өңдеу ережесі таңдалады, ал есеп данасында — «Правило расчета» өрісінде сол ереже және «По правилу расчета» толтыру. Осыдан кейін қайта есептеу трансформациялық модельдегі еншілес компаниялардағыдай жүреді. Модельдердің айырмашылығын «Есептілікті ҚЕХС-ке трансформациялау» мақаласында жаздық.
Валюталарды қайта есептеуді талқылау
Қателер көбіне қай жерде кетеді
Әртүрлі валютадағы топішілік қалдықтар. Қазақстандық компания ресейлік еншілес компанияға теңгемен қарыз берді. Еншілес компанияда — кезең соңындағы бағам бойынша рубльдегі міндеттеме, аналық компанияда — теңгедегі актив. Еншілес компанияның есептілігін қайта есептегеннен кейін сомалар әдетте сәйкес келеді, бірақ қарыздың өзі бойынша бағамдық айырма еншілес компанияның пайдасында отыр. Қалдықтарды элиминациялау керек, ал бағамдық айырмаларды бөлек талдау керек: белгілі бір жағдайларда стандарт олардың бір бөлігін өзге жиынтық кіріске жатқызады. Әдістемені «Топішілік айналымдар және элиминация» мақаласында сипаттадық.
Гудвил және әділ құн түзетулері. Гудвил шетелдік еншілес компанияны сатып алғанда пайда болса, ҚЕХС 21 бойынша ол осы еншілес компанияның активі болып саналады және есепті күнгі бағам бойынша қайта есептеледі. Егер оны «топ деңгейінде» теңгемен ұстаса, резерв толық есептелмейді.
Маусымдылықты тексермей орташа бағам алу. Түсімі бір тоқсанға шоғырланған компанияда жылдық қарапайым орташа бағам өлшенген орташадан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Онда ай сайын қайта есептеген дұрыс: УХ әр айды өз есеп данасымен жабады, ал жылдық сандар айлардың қосындысы болып шығады.
Бағамдар көзі. Қазақстанда теңге үшін әдетте ҚР Ұлттық Банкінің бағамдары алынады. Топтың ұсыну валютасы доллар, ал еншілес компаниядікі рубль болса, кросс-бағам керек, оның көзін топтың есеп саясатына жазып қойған жөн. УХ-та бағамдар валюталар анықтамалығында жүргізіледі, жүктеуді енгізу кезінде баптайды.
«Әдетпен» таңдалған функционалдық валюта. Мұнайды долларға сататын және долларда несие алатын қазақстандық компанияның функционалдық валютасы доллар болуы мүмкін. Бұл шешім алғашқы есептен кейін емес, баптауға дейін аудитормен бірге стандарт өлшемдері бойынша қабылданады.
Шетелдік еншілес компаниямен алғашқы шоғырландыру алдындағы чек-лист
- Топтың әр компаниясы үшін функционалдық валюта және оны таңдау негіздемесі жазылған.
- Ұсыну валютасы анықталған, ал есептілік екі валютада керек болса — екеуі де.
- ҚЕХС шоттар жоспарында әр шотта бағам түрі толтырылған; капитал шоттары бөлек тексерілген.
- Трансляциялық резерв шоты тағайындалған және резервтің компаниялар бөлінісінде жүргізілетіні таңдалған.
- Капитал бойынша тарихи бағамдар мен өту күніндегі кіріс резерв соңғы тексерілген есептіліктен алынған.
- Бағамдарды жүктеу бапталған және кросс-бағамдар көзі келісілген.
- Өткен жабылған кезеңге сынама қайта есептеу аудитор қол қойған есептілікпен салыстырылған.
Соңғы тармақ уақытты бәрінен көп үнемдейді: сынама қайта есептеу өткен жылғы есептілікпен сәйкес келсе, баптаулар дұрыс, әрі қарай регламент бойынша жұмыс істеуге болады. Сәйкес келмесе, алшақтық әрдайым дерлік капиталдан табылады.
Бағдарлама мүмкіндіктері туралы толығырақ — 1С:Управление холдингом карточкасында. Топта ERP-дегі өндірістік компаниялар да болса, ҚЕХС онда қалай жүргізілетінін қараңыз — «1С:ERP-дегі ҚЕХС және басқарушылық есеп» мақаласында.
Жиі қойылатын сұрақтар
Шоғырландырылған есептілікті бірден екі валютада көрсетуге бола ма?
Иә, әдістемелік тұрғыдан бұл бір есептілікті екі рет қайта есептеу. Есеп данасына қосымша деректемелерде бірнеше валюта қосуға болады; екі жиынтықты шығаруды қалай ыңғайлы құру керегін жобалау кезінде шешеміз.
Ұсыну валютасы теңге болса, қазақстандық еншілес компаниялардың есептілігін қайта есептеу керек пе?
Жоқ, егер олардың функционалдық валютасы да теңге болса. Қайта есептеу тек функционалдық валютасы ұсыну валютасынан өзгеше компанияларға керек.
Еншілес компания сатылса, трансляциялық резервпен не істеу керек?
ҚЕХС 21 бойынша ол бойынша жинақталған резерв шығу кезеңінде капиталдан пайдаға немесе залалға қайта жіктеледі. Сондықтан резервті алғашқы күннен компаниялар бөлінісінде жүргізген ыңғайлы.
Гиперинфляциясы бар елмен не істеу керек?
Гиперинфляциялық экономика валютасы үшін ҚЕХС 21 алдымен есептілікті ҚЕХС 29 бойынша қайта есептеуді, содан кейін барлық баптарды, оның ішінде кірістер мен шығыстарды есепті күнгі бағам бойынша аударуды талап етеді. Бұған типтік сценарийді уәде етпейміз: мұндай жағдайларды бөлек әдістемемен және ережелерді баптаумен шешеміз.
