Холдингтің басқарушы компаниясы өзі дерлік ештеңе таппайды. Бухгалтерия, заңгерлер, IT, сатып алу, қазынашылық, жоғары басшылық — мұның бәрі еншілес компаниялар үшін жұмыс істейді, ал шығыстар бір заңды тұлғада тұр. Топ шағын болғанда бұл ешкімді алаңдатпайды. Содан кейін үш сұрақтың бірі туады: еншілес компанияның директоры басқарушылық есепте оның пайдасы неге бухгалтериядағыдан 15%-ға төмен екенін сұрайды; банк нақты компанияның есептілігін «толық жүктемемен» сұрайды; салық органы БК еншілес компанияларға ай сайын не үшін акт жазатынына қызығады.
Үшеуіне де жауап біреу: түсінікті бөлу әдістемесі қажет және ол қаржы бақылаушысының Excel файлында емес, жүйеде өмір сүруі тиіс.
Жалпы не үшін бөлу керек
БК шығындарын бөлудің үш түрлі мақсаты бар және оларды араластырмаған жөн.
- Басқарушылық. Әр бизнестің ортақ сервистерді ескергендегі нақты рентабельділігін көрсету. Онсыз шығынды бағыт жылдар бойы пайдалы болып көрінуі мүмкін.
- Заңдық және салықтық. БК еншілес компанияларға қызмет көрсетеді және олар үшін шот жазады. Еншілес компанияның шығыстары шартпен, актілермен және экономикалық мәнмен расталуы тиіс.
- Ынталандырушы. IT немесе топ бухгалтериясы өзіне қаншаға түсетінін көрген еншілес компанияның директоры осы қызметтердің сапасы туралы дұрыс сұрақтар қоя бастайды.
Бірінші мақсат үшін бәрін, тіпті түсім бойынша да бөлуге болады. Екіншісі үшін — тек шын мәнінде қызмет болып табылатын және құжаттармен расталатынды ғана. Сондықтан топтардың көпшілігінде екі көрініс шығады: басқарушылық бөлу толық, ал бухгалтерияда — шарт бойынша жазылған қызметтер.
Шығын пулдары және бөлу базалары
Әдістеме формулалардан емес, БК шығыстарын функциялар бойынша пулдарға топтаудан басталады. Әр функцияға еншілес компания сервисті не үшін «тұтынатынын» көрсететін өз базасы болады.
| БК шығын пулы | Ақылға қонымды бөлу базасы | Түсім база ретінде неге нашар |
|---|---|---|
| Бухгалтерия және жалақыны есептеу | Құжаттар, қызметкерлер, қызмет көрсетілетін заңды тұлғалар саны | Түсімі үлкен сауда компаниясы өндіріске қарағанда аз жұмыс беруі мүмкін |
| IT және лицензиялар | Пайдаланушылар, жұмыс орындары саны | Түсім компьютерлер санымен байланысты емес |
| Заң қызметі | Өтінімдер бойынша заңгерлердің уақыты, шарттар саны | Бір еншілес компанияның сот дауы қызметтің жартысын жейді |
| Сатып алу | Орталықтандырылған сатып алу көлемі | Сатып алу орталықтандырылса, дерлік сәйкес келеді |
| Қазынашылық | Төлемдер, шоттар саны | Әлсіз байланысты |
| Жоғары басшылық және стратегия | Түсім немесе активтер | Мұнда түсім — қалыпты ымыра |
Тым дәл модель тым дөрекі модель сияқты нашар. Егер бөлу үшін 20 көрсеткіш жинау керек болса, бесінші айға қарай оларды жинауды тоқтатады. Әдетте 3–5 база жеткілікті.
Есептеу мысалы
БК бухгалтериясының айлық шығыстары — 18 млн ₸, ал база — жалақы есептелетін қызметкерлер саны болсын: А еншілес компаниясы — 300 адам, Б — 150, В — 50. Барлығы 500.
- А: 18 × 300 / 500 = 10,8 млн ₸
- Б: 18 × 150 / 500 = 5,4 млн ₸
- В: 18 × 50 / 500 = 1,8 млн ₸
Егер БК бұл сомаларды үстемемен, мысалы 5%-бен, қызмет ретінде жазса, әр сомаға үстеме қосылады. Оның мөлшері — топтың салық саясатының мәселесі, ол туралы төменде.
БК қызметтері: шарт, акт, үстеме
Бөлу еншілес компаниялардың бухгалтериясына түсуі үшін БК басқарушылық, бухгалтерлік, IT қызметтерін көрсету шартын ресімдейді. Ай сайын актілер мен шот-фактуралар жазылады. Бірнеше практикалық байқау.
Шарттың мәні нақты болуы тиіс. Ашып жазылмаған «басқарушылық қызметтер» — тексеру кезінде бірінші сұрақ туғызатын нәрсе. Қызметтер тізбесі мен құнды анықтау тәртібі тікелей шартта немесе қосымшада болғаны дұрыс: қандай пулдар, қандай базалар, қандай үстеме.
Қызмет көрсетілгенінің дәлелі қажет. Есептер, өңделген құжаттардың тізілімдері, IT қолдауына өтінімдер. Егер әдістемеде база құжаттар саны болса, бұл көрсеткішті есептеумен бірге сақтаған жөн.
Үстеме. Үстемесіз «өзіндік құн бойынша» бөлу әділ көрінеді, бірақ онда БК-да пайда болмайды, ал егер топта бейрезиденттер болса, қызмет бағасының нарықтық екені трансферттік баға белгілеу ережелері бойынша тексеріледі. Толығырақ — «Топ ішіндегі мәмілелер және Қазақстандағы ТББ» мақаласында. Нақты үстемені және еншілес компанияларда шығыстарды шегеру тәртібін салық кеңесшісімен келісіңіз: мұнда бәрі топтың құрамына байланысты.
ҚҚС. Егер БК ҚҚС төлеушісі болса, оның қызметтеріне ҚҚС есептеледі, ал еншілес компаниялар жалпы шарттар сақталғанда оны есепке алады. Арнаулы режимдегі немесе ҚҚС-сыз еншілес компаниялар үшін бұл шығындардың тікелей өсуі, мұны модельді таңдағанда ескерген жөн.
1С:Управление холдингом жүйесінде нені жүргізу керек
Тура айтайық: Қазақстанға арналған 1С:Управление холдингом құжаттамасынан «Басқарушы компанияның шығындарын бөлу» деген жеке типтік құжатты таппадық. Бірақ мұндай модель құрылатын құралдар УХ-та бар және міндет әдетте нөлден бағдарламалаумен емес, бюджеттік модельді баптаумен шешіледі.
Бюджеттік модель. БК шығын пулдары — бюджет баптары мен ҚЖО, бөлу базалары — еншілес компаниялар бюджетпен немесе фактімен бірге тапсыратын қаржылық емес көрсеткіштер. Үлестерді есептеу есеп формулаларымен беріледі. Топ бюджеттері қалай құрылғанын «Компаниялар тобын бюджеттеу» мақаласында сипаттадық.
Кері бөлу. УХ-тың жиынтық кестесінде аналитикалар бойынша кері бөлу режимі бар: жоғарғы деңгейде енгізілген соманы аналитикалар бойынша төмен қарай таратуға болады. Жоспарлау үшін бұл ыңғайлы: қаржы директоры БК шығыстарының бюджетін бір санмен енгізеді, ал жүйе оны компаниялар бойынша таратады.
Факт. БК-ның нақты шығыстары УХ-қа оның есебінен, ал бөлу базалары — еншілес компаниялардың базаларынан немесе жалақы есептелетін есеп жүйесінен түседі. Деректерді жинау қалай ұйымдастырылғанын «УХ-та еншілес базалардан деректер жинау» мақаласында айтамыз.
Бағыттар бойынша есептілік. Нәтиже — әр компанияның БК жүктемесіне «дейінгі» және «кейінгі» пайда мен залал туралы есебі. Еншілес компаниялар директорларының KPI-лары да соның негізінде құрылады, қараңыз: «УХ-тағы қаржылық модель және KPI».
Егер топта 1С:ERP пайдаланылса, өндірістік компания ішіндегі шығындарды бастапқы бөлу сонда өмір сүре алады, ал УХ-та компанияаралық деңгей қалады. Жүйелердің рөлдерін қалай бөлу керегін «ERP және Управление холдингом» мақаласында талдадық.
БК шығындарын бөлу тобыңыздың бюджеттік моделіне қалай түсетінін көргіңіз келе ме? Бізге жазыңыз — пулдар мен базаларды сіздің деректеріңізде талдаймыз.
Шоғырландыру: БК қызметтерімен не болады
Топтың шоғырландырылған есептілігінде БК-ның еншілес компанияларға көрсететін қызметтері — классикалық топішілік айналым. БК түсімі мен еншілес компаниялардың шығыстары өзара алып тасталады, үстеме кетеді. Егер актілер мен шот-фактуралар екі жақта бірдей және бір кезеңде жазылса, салыстыру бірқалыпты өтеді. Егер еншілес компания желтоқсан актісін қаңтарда қабылдаса, алшақтық міндетті түрде пайда болады. Салыстыру мен элиминация қалай жұмыс істейтіні — «Топішілік айналымдар және элиминация» мақаласында.
Неден бастау керек
Біз әдетте төрт қадаммен жүруді ұсынамыз. Біріншісі — БК функцияларын түгендеу: кім не істейді және кім үшін. Көбіне осы кезеңде-ақ заңгерлердің жартысы бір еншілес компания үшін жұмыс істейтіні анықталады. Екіншісі — қаржы директоры мен еншілес компаниялар директорлары бекіткен пулдар мен базалар. Олардың келісімінсіз әдістеме қағаз жүзінде қалады. Үшіншісі — бір тоқсандағы пилот: бөлу УХ-та қазіргі тәсілмен қатар есептеледі, алшақтықтар талданады. Төртіншісі — егер бөлу қызмет ретінде жазылатын болса, әдістемеге сай шарттар мен актілер.
Әдеттегі қателер
- Бәріне бір база. Түсімді әмбебап база ретінде алу сауда компанияларын жазалайды және өндірістік компанияларды субсидиялайды.
- Әдістеме әр тоқсан сайын өзгереді. Еншілес компаниялардың рентабельділігін уақыт бойынша салыстыру мүмкін болмай қалады. Базаларды жылына бір рет, бюджетпен бірге өзгертіңіз.
- Басқарушылық және салықтық бөлу — бір нәрсе. Басқарушылық есепте бәрін бөлуге болады, ал актілерде — тек расталатын қызметтерді.
- Бөлу кезең жабылғаннан кейін Excel-де жасалады. УХ-тағы және меншік иесіне арналған презентациядағы сандар алшақтайды, ал неге екенін ешкім түсіндіре алмайды.
Сұрақтар мен жауаптар
БК-ның барлық шығыстарын бөлу керек пе?
Басқарушылық есептілік үшін — жөн, әйтпесе еншілес компаниялардың рентабельділігі асыра көрсетіледі. Актілер үшін — тек нақты еншілес компания үшін қызмет болып табылатынын ғана. Акционердің шығыстарын, мысалы корпоративтік іс-шараларға немесе M&A мәмілелеріне, көбіне БК-да қалдырады.
БК қызметтеріне қандай үстеме қою керек?
Бірыңғай жауап жоқ. Ол топтың құрамына, бейрезиденттердің болуына және салық саясатына байланысты. Оны салық кеңесшісімен бірге анықтап, шартта бекітіңіз.
Жоспар бойынша бөліп, кейін факт бойынша түзетуге бола ма?
Иә, бұл жиі кездесетін тәжірибе: ай сайын жоспарлы мөлшерлемелермен жазып, жыл соңында факт бойынша түзету жасау. Ең бастысы — түзету тәртібі шартта жазылуы тиіс.
УХ-та мұндай модельді баптау қанша уақыт алады?
Егер топтың бюджеттік моделі бұрыннан жұмыс істесе, пулдарды, базаларды және есепті қосу — бірнеше аптаның міндеті. Егер бюджеттеу әлі жоқ болса, шығындарды бөлуді оның бір бөлігі ретінде жасаған дұрыс.
